پيشگفتار

دوش ديدم كه ملايك در ميخانه زدند         گِل آدم بسرشتند و به پيمانه زدند

راستى از زمان حافظ تاكنون كسى دانسته است كه خواجه در خواب خوش يا در مشاهده خويش چه صحنه اى را ديده است؟ گمان نمى رود كه يكى بتواند آن صحنه را پيش چشم بياورد  زيرا با توجه به معانى مجازى، نقلى و وضعى كلمات در اين بيت، هفتادودو معنى بر آن قابل پيش بينى است: «ديدن، ميخانه، آدم و پيمانه» هريك حامل چند معنى است  (ر.ك: شرح بيت) و خواجه خود درس عملى فن بيان تدريس مى كند

و از آن است كه مى فرمايد :

جنگ هفتاد و دو ملّت همه را عذر بنه         چون نديدند حقيقت رهِ افسانه زدند

يعنى كسى از حقيقت خواب يا مشاهده حافظ چيزى نديده و از آن است كه ره افسانه مى زند و هركس به تعبيرى دست مى برد.

راستى غرض خواجه از طرح اين مطلب چيست؟ ـ آيا او نمى خواهد بگويد كه كسى نمى داند «امانت» چيست و مفسّران هرچه مى گويند از تعبير و گمان خويش مى گويند زيرا حقيقت را نديده اند: «اِنّا عَرَضْنَا الاَمانَةَ عَلَى السَّمواتِ وَالاْرضَ وَ الجِبالِ فَأَبَيْنَ أنْيحمِلْنَها وَ اَشْفَقْنَ مِنها وَ حَمَلها الإنسانُ إِنَّهُ كانَ ظَلومآ جَهولا» 72/ الاحزاب  33

يعنى: ما امانت را بر آسمان ها و زمين و كوه ها عرضه كرديم، پس، از برداشتن آن سر باز زدند و از آن هراسناك شدند و انسان آن را برداشت، راستى او ستمگرى نادان بود.

و حافظ مى گويد: «امانت يك يا دو معنى ندارد بلكه «تعهد، مسؤوليّت، اختيار، عقل، عشق، نفس و… الخ» همه در اين معنى مى گنجد و از آن است كه :

آسمان بار امانت نتوانست كشيد         قرعه كار به نام من ديوانه زدند

انگيزه غزلسراى فارس همين نكته است كه او را به سرودن غزلى زيبا و بى همتا برمى انگيزد و او مى گويد: من خوابى يا مشاهده اى ديده ام و شما نمى توانيد بدانيد كه من چه ديده ام؟ و اگر شما بر سر تفسير و تعبير معانى سخنان من جنگ مى كنيد عذر شما را مى پذيرم چون حقيقت را نديده ايد. و درباره امانت نيز :

شكر ايزد كه ميان من و او صلح افتاد         حوريان رقص كُنان باده مستانه زدند

در طرح شگفت انگيز اين مطلب است كه خواجه سخن دل خود را بازمى گويد و در برخى از مسائل و مُبهمات قرآنى، تعابير مفسّران را به بوته سؤال مى برد و آن گاه از اين همه چاب كدستى و هنر خويش مست و مدهوش مى شود و در عالم بى خبرى مى گويد :

كس چو حافظ نكشيد از رخ انديشه نقاب         تا سر زلفِ سخن را به قلم شانه زدند

يعنى انديشه مانند عروسى است كه كسى از جلوه و جمال او آگاهى ندارد و رخسار او را نديده است و سخنورى چون حافظ در دنيا نبوده است تا نقاب و روبَند از رخ اين عروس زيبا بكشد و آن را در معرض تماشا بگذارد و اين حادثه از آغاز شعر و سخن منظوم تاكنون امكان پذير نبوده است و از آن زمان كه سر زلفِ عروس سخن را با قلم شانه زده و آن را به نظم كشيده اند هيچ كس نتوانسته است هرآن چه را كه در دل دارد و خطرناك است مانند حافظ به زيبايى هنر بيارايد :

ساقى بيا كه يار زِ رخ پرده برگرفت         كار چراغ خلوتيان باز درگرفت

آن شمع سرگرفته دگر چهره برفروخت         وين  پير سالخورده جوانى ز سرگرفت