کتاب آسیب شناسی اجتماعی ایران 2

«کار و فراغت ایرانیان» عنوان کتابی است از حسن قاضی مرادی و در زمره کتاب های مربوط به آسیب شناسی اجتماعی ایران. پرداختن به موضوع کار و فراغت، پرداختن به دو ویژگی مهم تر هویت انسانی است؛ هویتی که هستی از پیش تعیین شده ای نیست، بلکه از طریق کار و فراغت است که خلق و تثبیت می شود، می گسترد و تعالی می یابد. با کار بود که بشر بر پای خویش ایستاد و خود را از اسارت طبیعت رهانید و از هویت انسانی برخوردار شد و آزادی را خلق کرد. کار توانمندی ها و استعدادهای خلاق و مولد انسان را به منظور رفع نیازهای او به تحقق درآورد و این توانمندی ها و استعدادها را، آن هم در روند مشارکت اجتماعی، گسترانید و تعالی بخشید. کار، بیش از همه، تجلی اراده ی انسان در انتخاب های جسورانه ای است که او به واسطه ی شناختش از طبیعت و جامعه ی انسانی به آن ها چنگ می زند و با تحقق آن ها، یعنی با تحقق و بازتولید خود، حوزه ی انتخاب ها یا آزادی اش را می گسترد. با رشد نیروی کار، اعتلای علوم و فناوری و نیز گذار از اقتصاد معیشتی به اقتصاد کالایی بود که زمان فراغت از زمان کار متمایز شد. پس، انسان فرصت یافت تا در فعالیت های خودانگیخته ی زمان فراغت به دلخواست ها و اشتیاقات خویش بپردازد و از این طریق، به نوعی، متفاوت از فعالیت های زمان کار، به خود -بیانگری و خود- تعالی بخشی اش اقدام کند. فعالیت های زمان فراغت مجموعه ی فعالیت هایی است که به منظور دفاع از حق خودانگیختگی و عمل مستقلانه، برای پس زدن مرزهای محدودکننده و تجویزگرانه و اجباری، در پرداختن فرد به هنر، علم، فرهنگ، سیاست، ورزش و… انجام می گیرد و فرصت زندگی فرد را می گستراند؛ گسترشی که به معنای رهایی و آزادی است. کار و فراغت، که عمده ی فعالیت های فکری، عملی و عاطفی انسان را دربر می گیرند، تجلی خود-شکوفایی انسان اند. همچنان که کار، فراغت نیز حوزه ی تحقق استعدادها و افزایش توانمندی های فرد است. پس، به هر میزان که فرد بتواند استعدادها و توانمندی هایش را محقق کند و بگستراند، به همان میزان حوزه ی آزادی زندگی اش را گسترانیده است. یکپارچگی و انسجام زندگی فرد، که باید بنیان خودشکوفایی اش قرار گیرد، مستلزم پیوند کار و فراغت در زندگی اوست. کار، حق ایجاد می کند و فراغت، استقلال و خودانگیختگی. پس، هردو برانگیزنده ی مسئولیت پذیری اند. همین مسئولیت پذیری است که فرد را به طغیان آگاهانه علیه شرایط ناانسانی تحمیل شده به خود سوق می دهد. زمینه و بستر هر مبارزه ی راستینی کار و فراغت است. بزرگی انسان با نتایج کارش و نیز محتوای فراغتش سنجیده می شود. کار تجلی زندگی و هویت فرد و فراغت تثبیت این دو است. کار و فراغت شمایل انسان اند. حسن قاضی مرادی می نویسد: این رساله شرحی است درباره ی چیستی و چگونگی «کار» و «فراغت» در جامعه ی ما و نیز شامل اشاره هایی است به چرایی ها. پرداختن به این مسئله اساسی است که اگر باید گفت کار و فراغت شمایل انسان اند، چرا ما چندان کار نمی کنیم؛ همچنان که، پیامد آن، چندان هم به فراغت نمی پردازیم. این بی اشتیاقی ما به کار و گریزمان از فعالیت های زمان فراغت از کجا ناشی می شود، چه بروزاتی می یابد و چه نتایجی به بار می آورد. ریشه ی این امر در بیگانگی کار و فراغت در میان ماست؛ این بیگانگی – تا حدی – از بیگانگی کار و فراغت در جوامع غربی متمایز است. بیگانگی کار در میان ما، عمدتاً در زحمت و اشتغال آشکار می شود و بیگانگی زمان فراغت در سرگرمی خواهی. علاوه بر این، عوامل اقتصادی، سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، روان شناختی و… بسیاری بوده اند که در بی اشتیاقی ما به کار و انفعال پذیری مان در زمان فراغت مؤثر بوده اند، که در پاسخ به چیستی و چگونگی کار و فراغت در جامعه ی ما باید مورد تأمل قرار گیرند.