یادداشت یک دیوانه و هفت قصه دیگر از "نیکلای گوگول" در این مجموعه گرد آمده که عبارت اند از: "بولوار نیفسکی"، "دماغ"، "شنل"، "کالسکه"، "ماجرای نزاع ایوان ایوانویچ و ایوان نیکفوروویچ"، "مالکین قدیمی" و "ایوان فیودور وویچ اشپونکا و خاله اش". گفتنی است: "وجه مشخصه داستان های گوگول سادگی قصه نویسی، ویژگی قومی، امانت محض نسبت به زندگی، و بکر بودن و سرزندگی و خنده آوری آنهاست که همیشه تحت تاثیر احساس عمیق غم و دلتنگی قرار می گیرد. همه این ویژگی های یک منبع دارند: گوگول شاعر است، شاعر زندگی حقیقی".

ارزش گوگول در چیست که این همه لقب و ستایش را به سوی آثار محدودش جلب کرده است و ماهیت کار او چیست که این همه القاب تمجید آمیز را نه مجیزگویان حرفه ای و فرقه بازان ادبی بلکه منتقدان باریک بین و غولهای ادبیات به او داده اند.
بلینسکی او را پدر نثر روسی مینامد تورگینف میگوید: «ما همه از زیر شنل گوگول بیرون آمده ایم فرانک اوکانر به او لقب پدر قصه کوتاه می دهد و میرسکی از لحاظ ،خلاقیت او را همتراز از شکسپیر و بلکه بالاتر از او می داند شمار اینگونه لقبها و ستایشها از حد بیرون است، اما چه چیزی در آثار گوگول وی را شایسته این همه تمجید میکند؟
خواننده عادی وقتی بار اول قصه های او را میخواند به نظرش بسیار ساده و شیرین میآید اما شاید این ستایشها را برای قصه هایی چنین عادی و پیش پا افتاده اغراق آمیز بیابد. نکته همین جاست قصه های گوگول ساده تر از آن است که هر کسی دوستش نداشته باشد و از خواندنش لذت نبرد، اما علی رغم این سادگی ظاهری نکات باریک و عمیق پنهان در آنها آنچنان فراوان است که در نظر اول به سادگی از جلو چشم می لغزند و از توجه به دور می مانند.

سوم اکتبر امروز غریب ترین اتفاق ممکن برایم پیش آمد. صبح خیلی دیر بیدار شدم و وقتی ماورا کفش های واکس زده ام را آورد ساعت را پرسیدم؛ چون جواب داد ساعت از ده هم گذشته، با عجله لباس پوشیدم. راستش اگر می دانستم که با آن قیافه ی عبوس رئیس قسمت مان روبه رو خواهم شد، اصلاً زحمت رفتن اداره را به خودم نمی دادم. مدت هاست که دائم سرم غر می زند: چه مرگت است، مرد؟ مخت عیب کرده؟ مثل دیوانه ها این طرف و آن طرف می دوی و نامه ها را چنان درهم و برهم می نویسی که شیطان هم سر در نمی آورد. جمله ها را با حروف کوچک شروع می کنی و تاریخ و شماره و پیوست هم نمی زنی. پیرمرد وراج لعنتی! حتماً از اینکه می بیند در دفتر آقای مدیرکل می نشینم و قلم های حضرت اشرف را می تراشم، حسودی اش می شود. خلاصه بگویم که از همان اولش هم اگر احتمال نمی دادم که بتوانم حسابدار را گیر بیاورم و کمی مساعده از آن جهود پیر تیغ بزنم، اصلاً پا به اداره نمی گذاشتم. چه مردی! پیش از آنکه بتوان مساعده ی یک ماه را از بیرون کشید روز محشر فرا می رسد! اگر حتی یک کوپک هم در جیب نداشته باشید، می توانید آن قدر التماس کنید که خفه شوید، اما آن شیطان ملعون مطمئناً نم پس نخواهد داد! شنیده ام همین آدم را آشپزش در خانه سیلی می زند. همه از این مطلب خبر دارند. کار کردن در اداره ی ما اصلاً فایده ندارد. ذره ای نان و آب توش نیست. اما قضیه در استانداری و شهرداری و خزانه داری طور دیگری است: یکی از کارمندانش را در نظر بگیرید که در گوشه ای کز کرده و کاغذی را خط خطی می کند. فراک کثیفی می پوشد و نگاهی به دک و پوزش دل آدم را به هم می زند. اما بیا و خانه ی ییلاقی اش را ببین! اگر خدای نکرده یک فنجان چینی مطلا پیشکشش کنید در جوابتان می گوید: این را ببر برای دکترت! به حداقل چیزی که ممکن است رضایت بدهد یه جفت اسب حسابی، یا یک درشکه و یا یک پوست سگ آبی است که دست کم سیصد روبل بیارزد. در نظر اول آدم فکر می کند چه مرد نازنینی و چقدر هم با ظرافت صحبت می کند: ممکن است آن چاقو را به بنده التفات بفرمایید تا حقیر قلم را بتراشم؟ اما اگر پایش بیفتد هر ارباب رجوعی را لخت می کند؛ ولی باید اقرار کنم که جریان امور در اداره ی ما بسیار پیشرفته تر است و اداره را چنان تمیز و مرتب نگه می داریم که استانداری تا یک میلیون سال دیگر خوابش را هم نمی تواند ببیند. در اداره مان میزهای چوب ماغونی داریم و رؤسایمان هم با نزاکت و ادب با ما رفتار می کنند. بله، اگر به خاطر همین ظاهر اشرافی شغلم نبود خیلی وقت پیش استعفا داده بودم.