کتاب در جست و جوی جامعه بلند مدت

کتاب حاضر، متن گفت وگوها با «دکتر همایون کاتوزیان» در باب شرایط و نشانه های جامعه بلندمدت است. ایشان در ابتدا خلاصه ای از تاریخ معاصر ایران را بیان می کند، سپس پاسخ های خود درباره سؤالات را بر روی همین مبانی و نگاه کلی بنا می کند. نگارنده به دنبال شناسایی بیشتر نشانه ها و شرایط گشودن گره ها و روشن تر و نویدبخش تر شدن چشم انداز پیش روی ایران است. این گفت وگو تلاشی برای یافتن کلید تحولات مثبت با امید، صبر و شناخت و پرهیز از پیش داوری های نسنجیده و بدفرجام است. مدعای اصلی این کتاب یک سخن است و آن اینکه تغییر در جامعه اسلامی امر نامحتملی نیست و به اراده متکی است که از روی آگاهی و تجربه برخاسته باشد.

*کشورهایی که صاحب نفت اند در سال های گذشته از نظر مدرن کردن ساختارها و تجهیزات خود پیشرفت های زیادی داشته اند، ولی این کشورها را تا چه اندازه می توان توسعه یافته تلقی کرد؟ -شما می توانید تکنولوژی را بخرید. چیز درباره ی آن یاد می گیرید و استفاده ای هم از آن می کنید ولی این همان تکنولوژی توسعه یافته ای که مثلاً در کشور چین می بینیم نیست، حالا من از اروپا مثال نمی زنم. بالاخره انسان می تواند یک اتومبیل بخرد و رانندگی یاد بگیرد و از آن استفاده کند ولی از آن مهم تر آدابِ رانندگی است. *یعنی شما معتقد نیستید که نوع کشورهای نفتی امروزه توسعه پیدا کرده اند؟ -بستگی به تعریف ما از توسعه دارد. مسئله ی اصلی در توسعه بازتولید است. اینکه آیا بدون درآمد نفت هم می توان همین وضعیت فعلی را بازتولید کرد؟ توسعه امری بلندمدت و خودگردان است. اگر فقط وابسته به عامل بادآورده ای مثل نفت باشد آن را نمی توان به معنای تاریخی کلمه توسعه دانست. مثلاً کره جنوبی اوایل دهه ی ۱۹۶۰ قدم در راه توسعه گذاشت و بعد از بیست سال تبدیل به یک کشور توسعه یافته شد و امروز چنان که می بینید در صنایع بزرگی مثل اتومبیل سازی و کامپیوتر و لوازم الکترونیک و بسیاری دیگر از عرصه های تکنولوژیک یک صادرکننده ی بزرگ است. کره ی جنوبی نه تنها هیچ وقت یک قطره نفت یا هیچ موهبت طبیعی دیگری نداشت بلکه وقتی به طور جدی کار را شروع کرد، تنها ده سال از جنگ ویرانگر دو کره گذشته بود. این یک مثال از کشوری کوچک بود. چین هم می تواند مثالی از توسعه در یک کشور بزرگ باشد. چین قدرتی را که امروز پیدا کرده به دلیل پرجمعیت بودنش نیست. اتفاقاً جمعیت زیاد در تاریخ خودش شُک عامل بازمانده محسوب می شود؛ ولی مسئله این است که چین بدون داشتن منابع طبیعی ویژه به توسعه برسد. چین هم مثل ما یک کشور باستانی و تاریخی تمدنی و کشاورزی بوده است. در کشاورزی مثل ما منابع آبی اش کم بوده و هیچ موهبت طبیعی بزرگ دیگری هم نداشته. بدون چنین موهبت عظیمی و با یک سیستمی که کاملاً با کره جنوبی -که سرمایه داری و توسعه از طریق گسترش بخش خصوصی بوده» متفاوت بوده به رشد و توسعه سریع دست یافته است. در واقع چین امروزه یک کشور به اصطلاح کاپیتال کمونیستی است؛ چون بازار در آن نقش مهمی بازی می کند و مالکیت هم تا اندازه ای به وجود آمده است. ولی به هر حال دولت، هم به لحاظ سیاسی و هم به لحاظ اقتصادی، بسیار قوی است. به این ترتیب چین هم به شکل خودش توانسته نه تنها به توسعه دست یابد بلکه تبدیل به یک قدرت اقتصادی بزرگ دنیا شود. دقیقاً به این دلیل که خودش توانسته تولید و باز تولید داشته باشد و موقعیت و رشدش به موهبت طبیعی بستگی نداشته است.