کتاب روزگار کرونا تاملاتی فرهنگی درباره کرونا ویروس

بی شک یکی از رسالت های صاحبان نظر و قلم در روزگاری چون عصر حاضر و زمانه ای که تحت الشعاع یک بیماری همه گیر تمام جنبه های زندگی آدم ها در کلیت پهنه های جهان دگرگون شده و ابهام و بیم از فردا در تمام لحظه های امروز موج می زند، تعریف موقعیت، تحلیل وضع موجود و تبیینی برای گام های بعدی است. کتاب «روزگار کرونا»، حاصل تلاش های «ناصر فکوهی» انسان شناس و استاد دانشگاه تهران است که مجموعه مقالات، یادداشت ها و مصاحبه های این انسان شناس را در ماه های ابتدایی شیوع کووید ۱۹ عمدتا در فاصله اسفندماه سال ۱۳۹۸ تا خردادماه سال ۱۳۹۹ دربرمی گیرد؛ درحقیقت، گردآوری نوشته ها و مکتوب کردن و تصحیح این گفتارهای شفاهی با هدف مستندسازی و قابل استناد شدن این گفتارها صورت گرفته تا منبعی برای تحلیلگران اقتصادی، اجتماعی، سیاسی، تاریخی و دیگر متفکران علوم انسانی در ماه ها و سال های آینده باشد.

کروناویروس که تکراری اندوه بار و با چشم اندازی نامعلوم از دو فاجعه ی بزرگ تاریخ جهان؛ یعنی طاعون سال های ۱۳۴۶ تا ۱۳۵۳ میلادی در اروپا و آنفولانزای اسپانیایی سال های ۱۹۱۸ و ۱۹۱۹ بود، هنوز آینده ای نامعلوم دارد، اما برخلاف دو نمونه ی قبلی که اولی بیست و پنج میلیون نفر؛ یعنی تقریباً نیمی از جمعیت اروپای آن زمان را از بین برد و دومی که پنجاه تا صد میلیون؛ یعنی بخش بزرگی از جمعیت تقریباً یک میلیارد و هفتصد میلیونی ابتدای قرن بیستم را به مرگ کشید، در مورد کرونا شاید از هم اکنون بتوان گفت که این بیماری قربانیان مستقیمی در آن حد نخواهد داشت. هر چند در این هم تردیدی نیست که جهان در سال های پیش رو با یکی از بزرگ ترین بحران های اقتصادی قرن روبه رو خواهد شد و بهای سنگین آن را فرودستان شهری در همه ی دنیا خواهند داد. اما آنچه دو موقعیت: یعنی پایان جنگ جهانی اول و امروز را از یکدیگر کاملاً جدا می کند و به موضوع تخصصی بحث ما مربوط می شود، در دو نکته ی اساسی است؛ شهری شدن نسبتاً کامل جهان و شدت گرفتن بی سابقه و سرسام آور تحرک مسافران در صد سال اخیر. بنابراین، شیوه ی اسکان و میزان حرکت شهری و بین شهری دو نکته ای است که تمایل داریم در اینجا از آن زاویه به موضوع بنگریم. هانری لوفبور بر این باور است که ما از سه انقلاب فناورانه از لحاظ زیستگاهی عبور کرده ایم: انقلاب کشاورزی، انقلاب صنعتی و انقلاب شهری. نکته ی قابل ملاحظه در سخن او آن است که انقلاب شهری را از انقلاب صنعتی جدا می کند. البته این اظهار نظر که در دهه ی ۱۹۷۰ مطرح شده است، تا اندازه ای قابل چالش است؛ زیرا ما امروز بیشتر از یک انقلاب شهری فناورانه از یک انقلاب اطلاعاتی به مثابه انقلاب سوم فناوری صحبت می کنیم و حتی از یک انقلاب چهارم که همان انقلاب هوش مصنوعی (AI) است. با وجود این، به گمان ما نمی توان انقلاب شهری و انقلاب اطلاعاتی را بر یکدیگر انطباق داد. لوفبور بر آن بود که مسئله گذار به شهر مسئله ای است که رابطه ای اندک با سطح فناورانه ی جوامع دارد و بیشتر فضا را درگیر می کند و رابطه ای را که ما با فضا داریم تا ابزارهای فناورانه ای که در خصوص فضا از آن ها بهره می بریم را نیز متأثر کند. بدین ترتیب، مسئله ی اتومبیل برای او به مثابه ی نوعی فناوری بسیار ابتدایی مطرح است که صرفاً شهر را تخریب و هوا را آلوده می کند و زمان ما را می کُشد و این در حالی است که دقت لازم و مطالعه و تأمل کافی برای رسیدن به فناوری های جدی و پیشرفته برای زیستگاه جدیدی که ما همه، امروز در آن زندگی می کنیم؛ یعنی شهر، انجام نگرفته است. همان گونه که دیدگاهی انتقادی و جدی در تحلیل عمیق لایه های روابط با فضا و زمان مثلاً برای جلوگیری از تک کارکردی و تخصصی شدن فضا و از این راه کالایی شدن آن و همه ی تبعات منفی اش انجام نشده است. بدین ترتیب وقتی می بینیم که در فاصله ی صد سال اخیر، ما از جوامع و فرهنگ هایی که عمدتاً از یکدیگر و کنش گران شان درون هر یک از آن ها، جدا بوده اند و شکل غیر شهری داشته اند، به جوامعی رسیده ایم که به شدت با یکدیگر و کنش گران شان درون هر کدام از آن ها با یکدیگر در مبادله و تعامل هستند، باید چشم اندازهایی کاملاً جدید از جهان و رابطه مان با آن را تعریف کنیم؛ به ویژه در آنچه به رابطه ی ما با محیط زیست مربوط می شود.