کتاب یادداشتهای شیطان

«یادداشت های شیطان» عنوان کتابی است از لیانید آندری یِف. این رمان آخرین کار لیانید آندری یف و به نوعی خاص ترین آن هاست. رمان «یادداشت های شیطان» بازتاب دریافت اوست از ابرانسان نیچه؛ مفهومی که اساس آثار ادبی یک نسل را به خود اختصاص داد. آندری یف نیز مانند داستایفسکی، گمان می کرد که تعارض خیروشر در خود انسان نهفته است. هر چند اغلب طلیعه ی این رمان را آثاری چون شیاطین داستایفسکی و اکسیرهای شیطان هافمن می دانند؛ اما یادداشت های شیطان اثری کامل و مستقل است. آندری یف کار بر «یادداشت های شیطان» را در بهار ۱۹۱۸ آغاز کرد، اما هرگز نتوانست آن را به اتمام برساند؛ چراکه در ۱۲ سپتامبر ۱۹۱۹ درگذشت. دو سال بعد (۱۹۲۱) همین کتاب از سوی انتشارات بیبیلون منتشر شد. این اثر از آن جهت اثر متمایز و برجسته ای است که مانند الگویی، حملات روانی، ترس از آینده و مرگ را در بدترین دوره زندگی نویسنده پیش چشم می کشاند. آثار لیانید آندری یف سر ریزِ مضامین آخرالزمانی است؛ علت پیدایی چنین مضامینی آن است که نویسنده در یکی از دوران های گذار، زندگی کرده؛ هم مرز دو قرن: اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم. در ضمن، نباید از نظر دور داشت که جهان قرن ۲۰ بسیار دهشتناک و گرفتار جنایت و کشتار بود؛ از یک سو، بحران جهانی اقتصاد، که از واپسین دهه قرن نوزدهم داشت شدت می گرفت؛ و از سوی دیگر، جنگ ها – یکی پس دیگری – لرزه بر اندام اروپا انداخته بود. ولوله انقلاب های روسیه – در آغاز قرن ۲۰ – و جنگ و شورش نیز روند زندگی را در این گوشه از جهان و در ادامه، تمام جهان دگرگون کرده بود. پس وقایع و رویدادهای تاریخ ساز باید با نگاهی نو تعبیر و از منظری دیگر، نمایانده می شد. لیانید آندری یف نیز گرفتار چنین شرایطی بود. وقایع دهه های نخست قرن بیستم در آخرین رمان او (یادداشت های شیطان)، بازتاب یافته است. در آن اثر، به خوبی می توان پیوندهایی با وقایع رستاخیز گونه ای که در روسیه و جهان رخ می داد، پیدا کرد. برخی مکاشفات یوحنای مقدس جامه عمل پوشیده بود. درک آندری یف از جهان در اوایل قرن بیستم، آکنده از پریشانی و احساس نزدیکی فاجعه است؛ ویرانی ناگزیر جهان کهنه را در خود بازتاب می دهد؛ همین امر برای نویسنده، تداعی گر تابلو پایان جهانی است که یوحنا تصویر کرده بود. پس، آندری یف آن را به مثابه آخرین نبرد خیر و شر برای سلطه بر جهان، درک می کند. به باور او: جهان تراژیک ترین وضعیت را به خود گرفته است. تراژدی نیز در این است که همه چیز، چنان با گناه در آمیخته و چنانی در جهل و سیاهی فروشده، که از شیطان – پدر شر و پلیدی – نیز در بدکرداری پیشی گرفته! دقیقاً همین فکر نویسنده در آخرین اثرش – که پیش روی ماست – به چشم می آید. در این رمان، آندری یف با استفاده از مکاشفه یوحنا، سوژه ی هبوط شیطان را بر زمین می پرورد. شیطان او، داوطلبانه، و نه به امر خدا، به زمین می آید؛ هدفش شناخت انسان و عوالمش است. شیطان آندری یف برای حضور بین انسان ها، راهی غیر معمول را بر می گزیند و به هیأت انسان در می آید. برای رسیدن به این هدف در جلد یک انسان می رود؛ جلدی مادی برای وجودی غیر مادی. درضمن، شیطان با این کار، دست به گناهی می آلاید که کاملاً مطابق طبع شریر اوست؛ قتل. قربانی او میلیاردر امریکایی ۳۸ ساله ای است، به نام گرنی واندرهود، که آرزو دارد با ثروت میلیاردی اش بشریت را سعادتمند کند. در خلق این سیما، از خبری که آن روزها درباره یک میلیاردر امریکایی حقیقی، به نام آلفرد واندر بیلد، و نیت نوع دوستانه اش برای نجات اروپای کهن بر سر زبان ها بود، استفاده شده است. واندر بیلد به همراه مسافران کشتی لوسی تانیا کشته شد. کشتی را یک زیردریایی آلمانی در هفتم مه ۱۹۱۵ غرق کرد. ماجرای رمان هم درست در بازه زمانی ۱۸ ژانویه تا ۲۷ مه، اما به ظاهر یک سال پیش تر از آن واقعه (۱۹۱۴) می گذرد. به این ترتیب، آندری یف در اثرش دارد جامعه ی بورژوایی اروپا را در آستانه ی جنگ جهانی اول تصویر می کند.