کتاب سینماسوزی در ایران

فاجعه آتش سوزی سینما رکس آبادان شاید پیچیده ترین و رازآمیزترین رویدادِ روزهای انقلاب ایران باشد که گذشت زمان از برخی جنبه های پیچیده و رازآمیز آن نکاسته است. واقعه حدود ساعت ده ونیم شنبه شب ۲۸ مرداد ۱۳۵۷ در آخرین نوبت نمایش فیلم گوزن ها (مسعود کیمیایی) پیش آمد. گفته می شود که در آن نوبت ۶۵۰ بلیت فروخته شده بود و دست کم ۶۰۰ نفر در سالن سینما حضور داشتند. اولین خبر منتشر شده بعد از وقوع ماجرا این بود که «۳۷۷ نفر در حریق سینمای آبادان زغال شدند». («کیهان»، شماره ۱۰۵۴۴، ۲۹ مرداد ۱۳۵۷، ص ۱) اسکندر سیاحان، یکی از کارگران سینما، گفت که برای آن شب ۳۹۵ بلیت فروخته شد؛ زیرا شب سیزدهم نمایش فیلم بود و اغلب سینمادوستان شهر آن را شب های قبل دیده بودند. (تنگستانی، محمد، «شهروند جهان»، ج دوم، ۱۰ می ۲۰۱۵، اچ اند اس، ص ۱۷۲) همچنین گفته شده است که در آن شب ۳۸۷ مرد، زن و کودک سرگرم تماشای فیلم بودند. (اطلاعات، فوق العاده دوم، شماره ۱۵۶۹۱، ۲۹ مرداد ۱۳۵۷، ص ۲) بسیاری از جسدهای سوخته شده قابل شناسایی نبودند، و خانواده ها از روی انگشتر و دندان و ساعت، و بسیاری نیز بر پایه حدس و گمان، جسدها را شناسایی می کردند. به گفته محمدباقر نمازی، استاندار خوزستان، دوسوم قربانیان زن و کودک بودند (رستاخیز، شماره ۹۹۵، ۳۰ مرداد ۱۳۵۷، ص ۲) که بسیاری از آن ها، دسته جمعی، در گودال های بزرگی دفن شدند. («اطلاعات»، فوق العاده دوم، شماره ۱۵۶۹۱، پیش گفته، ص ۱) از همان نخستین لحظه ها هیچ کس در عمدی بودن این سینماسوزی تردید نکرد و بزرگ ترین پرسش در شب واقعه این بود که چرا «هنگام حریق، درهای سینما را از پشت قفل کرده بودند». («کیهان»، شماره ۱۰۵۴۴، پیش گفته، ص ۱) از حمید پایان، نگهبان و سرایدار سینما، نقل شده است که او از ترس ورود افراد خرابکار درها را قفل کرده بوده است؛ («کیهان»، شماره ۱۰۵۴۴، پیش گفته، ص ۲) اما این پاسخ کمتر کسی را قانع کرد. در افواه عام شایع بود که به دستور سرتیپ رضا رزمی، رییس شهربانی آبادان، درهای سینما از بیرون قفل شده بود تا کسی امکان خروج نداشته باشد؛ اما در روزهای بعد مشخص شد که در همان دقیقه های اول چند نفری (از جمله حسین تکبعلی زاده، شیرین قنبرزاده و رسول رهنما) از درهای خروج خود را به خیابان رسانده اند و منکر زنجیرشدن درها، دست کم در دقیقه های نخست، شده اند. براساس خبر خبرنگار روزنامه «اطلاعات»، هفت نفر «از جهنم آتش زنده بیرون آمده بودند». («اطلاعات»، فوق العاده دوم، شماره ۱۵۶۹۱، پیش گفته، ص ۲) سرتیپ رزمی، که تا چند ماه قبل از این جنایت با درجه سرهنگی ریاست شهربانی قم را به عهده داشت، پس از سرکوب تظاهرات مردم قم در ۱۹ دی ۱۳۵۶، با ترفیع درجه، در ۲۵ اسفند همان سال به ریاست شهربانی آبادان منصوب شده بود. او چند روز بعد از حادثه، در گفت وگو با خبرگزاری فرانسه، سینماسوزی را به «مارکسیست های اسلامی» نسبت داد. («اطلاعات»، شماره ۱۵۶۹۳، ۳۱ مرداد ۱۳۵۷، ص ۱، «رستاخیز»، شماره ۹۹۶، ۳۱ مرداد ۱۳۵۷، ص ۱) فردای آن روز استاندار خوزستان با حضور در گورستان شهر، مراتب تأثر محمدرضا پهلوی را به بازماندگان ابلاغ کرد، و جمشید آموزگار، نخست وزیر، بازرسانی را برای تحقیق به آبادان فرستاد. («کیهان»، شماره ۱۰۵۴۴، پیش گفته، ص ۲)