کتاب نمایش در ایران بهرام بیضائی

نمایش در آغاز از تحول رسم ها و نیایش های مذهبی بیرون آمد و وقتی به جایی رسید که دیگر رسم و نیایش نبود، باز همواره نیازمند دستگاه دین و بیت المالش بود. اگر دین نمایش پذیر بود و اگر مراجع مذهبی رسم های تماشایی و سپس نمایش را برای توسعه ی قصه ها و کرامات مذهبی لازم می دانستند چنین می شد که دین فراهم کننده ی وسایل و امکانات نمایش می شد. دین های یک خدایی -مثل دین زرتشتی یا اسلام که ما داشتیم- کمتر از دین های چندخدایی – آنچنانکه در هند و یونان بود –روحیه ی نمایش پذیری داشته اند . در دین های یگانه پرست حالت مطلق خدا و صورت ناپذیری او اولین تصورهای تجسم بخشیدن به ماوراءطبیعت را نفی می کند، ولی در دین های چند خدایی، حالت انسانی تر خدایان و روابط شبه انسانی آن ها با یکدیگر و حتی گاه حبوط تفنی شان به میان مؤمنان راهی گشوده و خیال انگیز است. برای مثال این را داشته باشیم که در آسیا مذهب که از هند به آن طرف، همه جا منشاء رقص و موسیقی و نمایش و نظایر این ها بود، در اینجا مانع از همه ی این ها شد . خدای هندی به دست خود سنگ بنای تماشاخانه را می گذارد و از اندیشه ی خود اصول رقص و موسیقی را انشاء می کند و به میان مؤمنان می فرستد، ولی خدای ایرانی که خدای سرزمینی خشک است، حتی به هنگام موبدان که مذهب را با تجمل و روشنی آمیخته بودند -موسیقی و رقص را کار پیروان دیوان و جادوان می داند و سخت گیرانه نهی می کند . و بعد -اساطیر مذهبی یا مذهب توده، که نمایش در آغاز از آن مایه می گیرد، در دین های چندخدایی همان قصه های روابط خدایی با خدای دیگر و همه ی خدایان با انسان است که بی فاصله -وحتی با خود دین- پیدا می شود و زود توسعه می یابد و زود تجسم می پذیرد، ولی در دین های یک خدایی که تصور شبیهی برای خدا و قدیسان صورت ناپذیر کفر است، برای پیدایش اساطیر مذهبی به مرور زمانی دراز احتیاج است؛ برای مثال داشته باشیم همین تکوین و تکامل یافتن قصه های فاجعه ی کربلا را و یا حتی داستان های رنج ها و پایان قدیسان مسیحی را ، از هنگامی که واقع شد تا وقتی که جزء اسطوره های فرهنگی توده شد، و هم این و هم آن شش هفت قرنی طول کشید. به هر حال پس از گذشتن چند و اندی بر دوام نمایش مذهبی، طبیعی است که به تدریج میل تفنن طلبی در نمایشگر و تماشاگر شکل های تازه تری به آن می دهد. اندک اندک از نظارت و عاملیت مراجع مذهبی بر نمایش -به واسطه ی شیوع آن بین مردم و گاهی هم ضعف مذهب- کاسته می شود و عامل تعیین کننده ی مردم وسعت می یابد و کم و بیش متفرعاتی بر نمایش افزوده می شود که مسیر آن را عوض می کند و بالاخره پوست های مذهبی نمایش می افتد. به این ترتیب، برای تحول نمایش از حالت دینی، که محرک اصلی آن ثوابکاری است به نمایش غیر دینی که تفنن و واقع پردازی محض است، مداومتی در عناصر فرهنگی و ملیت لازم است، و در مرزهای این تحول دستگاه حاکمه است که اگر نه به احترام نمایش، لااقل برای آنکه این عامل تقویتی مذهب را به صورت عامل تقویت سیاست – یعنی تقویت خود – در آورد ، به حمایت از آن بر می خیزد، با اشراف برای به رخ کشیدن اعتبار خود آن را پشتیبانی می کنند و هنرمندان و نویسندگان را به ایجاد آثار و ترتیب نمایش های درخور اشرافیت خود می گمارند و این دو صورتی است که قطعاً نمایش را وارد در فرهنگ رسمی ملتی می کند.