اندیشه نجات و منجی موعود از فراگیر ترین اندیشه های بشری است. شاید بتوان اندیشه نجات و منجی موعود را در ردیف گسترده ترین دلمشغولی های عمومی بشر، همچون اندیشه توحید، تداوم حیات پس از مرگ، و ضرورت ارتباط آسمان با زمین دانست. کمتر قوم و ملت و دینی را سراغ داریم که به نوعی در ارمان نجات و نجاتگری کاریزماتیک سر نکند. اما این اندیشه در هر جا به گونه ای جلوه گر شده است و در عین حال که شباهت بسیاری میان مصادیق مختلف آن قابل تشخیص است، نقاط تمایز فراوانی را نیز می توان یافت. این جستار کوششی علمی است برای شناخت انواع و مصادیق متنوع این اندیشه و میزان اصالت، گستردگی و تأثیر آن در ادیان زنده جهان. مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب به منظور مطالعه و تحقیق در ابعاد مختلف ادیان جهان، و به هدف ایجاد زمینه همگرایی میان حق باوران، و با این فکرت که معرفی ابعاد جهانی اندیشه منجی و نجات موعود می تواند به تقویت این همگرایی مقدس مدد رساند، از سالیانی پیش، به تدوین پروژه ای بزرگ در این خصوص دست بازید، تا شاید کمبود آثاری عالمانه و قابل مراجعه را تا حدودی برآورده ساخته باشد. اثری که اکنون پیش رو دارید، حاصل طراحی و مدیریت علمی جناب آقای دکتر على موحدیان عطار و تلاش طولانی مدت و سنجیده گروهی از محققان است که هر کدام در حوزه تخصص خویش، بخشی از این پروژه سنگین را به پیش برده اند. در پایان مراتب سپاس فراوان خود را از مدیر علمی طرح که هوشمندانه و دلسوزانه در همه مراحل طرح هم پای پژوهشگران حرکت کردند و نیز از نویسندگان ارجمند بخش های مختلف که با دقت و امعان نظر، اثری ارزشمند و در خور تحسین ارائه کردند، ابراز می داریم و امیدواریم که این جستار، آغازی باشد برای پژوهش های عمیق تری در این حوزه تخصصی.

مقدمه کلیاتی درباره اندیشه منجی موعود اندیشه نجات موعود - که در بیشتر موارد با باور به موعودی نجات بخش و شخصی ( انسانی) قرین است - از فراگیرترین اندیشه های بشری است. سراغ این اندیشه را، می توان همه جا، از ادیان و فرهنگ های کهن و باستانی تا جنبش های نوپدید دینی، گرفت و معمولا در هرکجا نمونه ای از آن یافت. شاید پس از اندیشه خدا، هیچ فکرتی در میان ابنای بشر چنین فراگیر نشده باشد. البته، این بدان معنا نیست که موعوداندیشی در همه موارد واحد است، بلکه حتی در درون یک دین نیز، با صورت های گوناگونی از این اندیشه روبه رو می شویم؛ اما، کمتر دین و مذهب و ملت و مردمی را می یابیم که سر این سودا نداشته و امید نجات و منجی موعودی را، در دل نپرورند. این حقیقت، دو پرسش را در اذهان برانگیخته است: نخست اینکه، مبدأ یا مبادی موعوداندیشی مردمان چیست و این باور عام از کجا سرچشمه گرفته است؟ دیگر اینکه، گونه گونی و تنوع این اندیشه چیست و تا کجاست؟ به طور منطقی، پاسخ این دو پرسش را، باید پس از مطالعه تفصیلی درباره اندیشه منجی موعود در ادیان طلب کرد؛ اما در این مجال بجاست گونه های موجود یا متصور و نیز نظریات و احتمال های مطرح در این باره را از نظر بگذرانیم، تا ذهن ما حین مطالعه این اندیشه در هر دین و مذهب پاسخ این پرسش ها را رصد کند. گونه گونی اندیشه منجی موعود در ادیان موعوداندیشی در ادیان مختلف با ملاحظاتی به گونه های متفاوت تقسیم می پذیرد. برخی از این ملاحظات عبارت اند از: ماهیت موعود، ماهیت وعده، رسالت معنوی یا اجتماعی موعود، دامنه جغرافیایی با جمعیتی رسالت وی، ارمان موعود، نقش کیهان شناختی منجی موعود و نحوه تحقق تاریخی نجات موعود.

آیا اعتقاد به منجی ای با فرّه ی آسمانی که می آید تا جهان را از داد پر سازد، اندیشه ای فرادینی و جهانی است؟ آیا این باور در همه ادیان به یک میزان دارای اصالت، اهمیت و تأثیر است؟ آیا موعود باوری در همه دینها به یک گونه ظهور و بروز یافته یا گونه ها و تنوعات مختلفی دارد؟ آن گونه ها کدام است؟ اینها پرسش های اصلی این جستار است که همراه با برخی مسائل و موضوعات ضمنی و فرعی در این اثر به پاسخ نزدیک گشته است. برخی ویژگیهای کتاب حاضر عبارت است از: التزام به معیارهای تحقیق علمی و پرهیز از جانبداری، کاربست رویکرد پدیدارشناسانه از سنخ گونه شناختی، استناد به مدارک و منابع موثق در هر حوزه دینی، بهره گیری از محققان وارد به کار در هر یک از ادیان مورد بحث.