کتاب داستان بریده بریده

در این اثر، پژوهشگر با مراجعه به اکثر منابع متقن موجود تا قرن هشتم که کم ترین تحریف و دستبرد را به خود دیده اند، به تعریف زوایای پنهان فعال و آشکار تاریخ می پردازد. مخاطب در این کتاب، ضمن اطلاع از چگونگی بروز حوادث از اوضاع و احوال شهرهای مهم جهان اسلام و عملکرد مسلمین آگاه می شود. نویسنده در داستان بریده بریده، زبانی خارج از عرف کتب تاریخی را برگزیده، او با زبانی محاوره و به گونه ای دوستانه و به دور از آرایه های سخنوری، به نقل داستان هایی از دل تاریخ می پردازد تا بدین وسیله مخاطبین بیشتری از اقشار مختلف را به خود جلب کند.

به لطف خداوند، سال ها در پژوهشگاه دارالحدیث به تحقیق و پژوهش مشغول بودم که حاصل آن، همکاری در نگارش ده ها کتاب حدیثی است. پس از سیزده سال تجربه حضور در پژوهشگاه قرآن و حديث به کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی (ره) نقل مکان کردم، در آنجا با همکاری تنی چند از اساتید بافضل و کمالاتم، مشغول نگارش مجموعه عظیمی «موسوعة الإمامة في نصوص اهل السنة» هستیم. در این کتاب که فعلاً سی جلد آن به چاپ رسیده به گردآوری فضایل، مناقب و تاریخ زندگی امام علی، حضرت فاطمه و امام حسن (ع) اختصاص یافته است. اخیراً نیز کار علمی و پژوهشی مربوط به زندگی امام حسین (ع) را که حدود ده جلد قطور می شود، بر اساس منابع کهن تاریخی و حدیثی به پایان رساندیم. آنچه در داستان بریده بریده با عنایت اهل بیت (ع) فراهم آمده، به پشتوانه این تجربه پژوهشی است. در نگارش این داستان علاوه بر اندوخته هایم از مطالعه دانشنامه امام حسین (ع) از پژوهش های همکاران سابقم در پژوهشگاه دارالحدیث و کتاب ارزشمند تاریخ امام حسین (ع) نگاشته پژوهشگران وزارت آموزش وپرورش، بهره جستم. استفاده از مجموع این کتاب ها موجب شد تا یک قصه مستند و به اصطلاح، پدر و مادردار درباره حادثه کربلا بنویسم، نه یک داستان تخیلی. غرض آنکه آنچه در این کتاب، پیش روی خواننده محترم قرارگرفته، خیالات و بافته های ذهنی نویسنده نیست. آسوده خاطر باشید که نویسنده کتاب به دور از خیال پردازی، قصه را بر اساس منابع موجود کهن از قرن اول تا هشتم هجری نگاشته است. البته گاهی به ضرورت پردازش داستان، برداشت هایی آزاد اما وفادارانه و وسواس گونه از کتاب های حدیثی و تاریخی داشته ام. امروزه برای هر پژوهشی درباره تاریخ عاشورا چهار دسته منبع وجود دارد: الف. منابع قابل استناد ب. منابع غیرقابل استناد ج. منابع متأخر و معاصر د. منابع مفقود الف) منابع قابل استناد مقصود از منابع قابل استناد، آن دسته منابعی هستند که هویت تاریخی دارند و نویسندگان آن ها، امین، سرشناس و از عالمان روشمند بوده اند، هرچند دیده ی نقد خود را بر یکایک روایات آنان، باز نگاه می داریم. خوشبختانه منابع متعدد و قابل اتکایی از پنج قرن نخست به دست ما رسیده که به گزارش نهضت عاشورا پرداخته اند. این منابع، گاهی کتاب هایی هستند که فقط نهضت عاشورا را گزارش می کنند و گاهی منابعی هستند که تنها بخش ها با فصل هایی از آن ها، درباره قیام امام حسین (ع) است. گفتنی است که این منابع، از اعتبار یکسانی برخوردار نیستند؛ اما همه آن ها قابلیت ارجاع و استناد دارند و به وسیله پژوهش های تاریخی روشمند، قابل بررسی و پذیرش هستند. ب) منابع غیرقابل استناد منابع غیرقابل استناد یا ضعيف، منابعی بی سند و بدون پشتوانه تاریخی اند که اخباری در آن ها را تنها به شرط یافتن مؤيدهای تاریخی و تقویت شدن به وسیله دیگر مآخذ، می توان پذیرفت. با گذشت زمان و دورتر شدن از اصل واقعه، انتظار تغییر و تحریف، بیشتر می شود و این در نکته ای است که قاعده ی لزوم مراجعه به منابع کهن و نزدیک تر به حادثه تاریخی را مدلل می سازد. خوشبختانه منابع کهن تاریخی و سیره نگاری، چنان دقیق و با تفصیل به عاشورا و کربلا پرداخته اند که غرض ورزی ها و اشتباهات را به آسانی نشان می دهند. ج) منابع متأخر و معاصر منابع تاریخ عاشورا، پس از قرن نهم و دهم بسیار متعددند و اعتبار آن ها تابع اعتبار منابع مورداستفاده مؤلفان آن هاست. به سخن دیگر، هراندازه گزارش کتب متأخر و معاصر، متکی بر کتاب های کهن تر و معتبرتر باشد و در نقل، امانت داری و دقت بیشتری رعایت شده باشد، قابل اعتمادتر خواهد بود. نتیجه سخن، اینکه تنها به دلیل وجود یک گزارش تاریخی در کتاب های معاصر، هرچند مشهور و موردتوجه، نمی توان آن را دارای سند قابل اتکای تاریخی دانست و به استناد آن، مطلبی را به اهل بیت (ع) نسبت داد؛ بلکه باید منبع آن نیز معلوم و سنجیده گردد و اگر منبع آن ضعیف بود یا اساساً منبعی برای آن یافت نشد، از دایره اعتماد، خارج شود. همین نکته درباره نقل های شفاهی نیز جاری است، چراکه حتی اگر گوینده انسان بزرگی باشد با توجه به فاصله زمانی بسیار زیاد با روزگار اهل بیت و تجربه راه یافتن خطاهای بسیار به نقل های شفاهی، اعتماد کردن به چنین نقل هایی، برخلاف سیره عقلاست. د) منابع مفقود فهرست نگاران و رجالیان، مؤلفان متعددی را نام برده اند که دست کم، یک کتاب درباره امام حسین (ع) و شهادت ایشان نگاشته اند. هرچند شمارکمی از این کتاب ها به دست ما رسیده است؛ اما تنوع و فراوانی آن ها نشان از بازتاب گسترده حماسه کربلا در قرون اولیه دارد و به تنهایی می تواند اثبات کننده وجود تاریخ معتبر درباره حادثه عاشورا باشد. این داستان صرفاً به اتکا، منابع قابل استناد با قلمی متفاوت که ترکیبی از محاوره نویسی و شکسته نویسی است، به رشته تحریر درآمده است. شکسته نویسی، به رغم داشتن منتقدان ادبی سبکی از نوشتن است که در آن، زبان گفتار در نوشتار وارد می شود، یعنی همان طوری که حرف می زنیم می نویسیم، به شکلی که خواننده احساس می کند نویسنده به دور از تكلف، صمیمانه با او صحبت می کند و این شیوه از نگارش، می تواند به جذابیت و سرعت در مطالعه کمک کند. البته با شکسته نویسی افراطی و بی حدومرز که فرایند خواندن متن را با اخلال مواجه می کند، موافق نیستم. از همین رو تا جایی که مقدور بوده برای شکسته نویسی و محاوره نویسی، چارچوب و محدودیت هایی قائل شدم. اگر به واقعه و شخصیتی کمتر پرداخته شده یا برخی مطالب مشهور و مورد انتظار خواننده محترم در این کتاب یافت نمی شود به این دلیل است که تلاش شده داستان، صرفاً بر اساس منابع موجود کهن انگاشته شود. همچنین اگر حادثه ای به شکل مفصل پردازش شده بدان جهت است که در منابع کهن آن واقعه با جزئیات نقل شده است. شماره های مندرج در عناوین، گویای این است که مطالب ذیل آن، بر اساس چه منابعی به رشته تحریر درآمدهاست. این منابع، در پایان کتاب به شکل مجزا ذکرشده است. در پایان بر خود لازم می دانم از تلاش های دوستان خوبم آقایان حجةالاسلام والمسلمین دکتر محسن عطاءالله، مهندس عبدالعظيم زمین پرداز و همسر گرامی ام خانم دکتر زهره اهوارکی که اثر حاضر را با بیان نظرات ارزشمند خود ارتقاء بخشیدند کمال تشکر و قدردانی را به عمل آورم و توفیقات روزافزون آن ها را از خدای متعال مسئلت نمایم. علیرضا نظری خرم 20/06/1400

در این اثر پژوهشگر با مراجعه به اکثر منابع متقن موجود تا قرن هفتم که کمترین تحریف و دستبرد را به خود دیده اند به تعريف زوایای پنهان و آشکار تاریخ می پردازد. مخاطب در این کتاب ارزشمند ضمن اطلاع از چگونگی بروز حوادث، از اوضاع و احوال شهرهای مهم جهان اسلام و عملکرد مسلمين آگاه می شود. از همه مهم تر با خواندن این کتاب به شناخت افراد و اسامی مشهوری می رسد که شاید امروز به گونه ای دیگر از آن ها یاد می شود. نویسنده در داستان بریده بریده زبانی خارج از عرف کتب تاریخی را برگزیده، او با زبانی محاوره و با گونه ای دوستانه و به دور از آرایه های سخنوری به نقل داستان هایی از دل تاریخ می پردازد تا بدین وسیله مخاطبین بیشتری از اقشار مختلف را به خود جذب کند.