این کتاب از داستان نامه های تاریخ نویسان به اضافۀ افسانه های متناسب دیگری است که نویسندۀ آن «هالدین ماگفال»[1] انگلیسی بنا بر اقتضای روش داستان نویسی به رشتۀ تحریر کشیده است و از خلال مطالب و لابه لای عبارات آن می توان به آداب و رسوم دورۀ سلجوقیان پی برد و بر اوضاع و احوال کشور پهناور آن روز ایران بزرگ آگاهی یافت. 

عبارات روان و مطالب شیوای کتاب می رساند که این کتاب در خامۀ توانای نویسندۀ آموخته یا داستان نویسی زبردست پرورش یافته و به قدری خواننده را شیفتۀ خود می کند که تا مطالعۀ آن را به پایان نرساند، از بررسی کتاب دست برنمی دارد.

اهمیت برجستۀ دیگر این کتاب در وجود شخصیت های ممتاز و بسیار مشهور آن زمان یعنی حکیم عمر خیام، خواجه نظام الملک، حسن صباح و همچنین موقعیت ایران و روزگار جهانداری شاهنشاهان سلجوقی است که از مهم ترین و درخشنده ترین ادوار تاریخی ایران به شمار می رود.

در همین عصر اقتدار و پرشکوه سلجوقیان است که باز وسعت امپراتوری عظیم ایران و دامنۀ ترقیات درخشان علمی و ادبی آن به منتهای عظمت و قدرت خود رسید، طوری که خواجه نظام الملک صدراعظم مدبر و دانشمند ایران حقوق ملوانان سیحون را به انطاکیه حواله می کرد یا تأسیس دانشگاه ها و آثار علمی و ادبی و هنری که از آن زمان بر جای مانده، خود بهترین شاهد این مدعاست.

هالدین ماگفال اوضاع آن دوره و سرگذشت زندگانی این سه مرد بزرگ تاریخ را با نام سه یار دبستانی[2] چنان با روش افسانه گویی زیبا و دلپسندی شرح داده است که می توان آن را تاریخ یا یک سرگذشت تاریخی برشمرد.

این کتاب دو بار در اسکاتلند، یک بار در انگلستان و بار دیگر در آمریکا __ پیش از ترجمه و طبع به زبان فارسی __ چاپ شده و آقایان اسدالله طاهری و عبدالله وزیری زحمت ترجمۀ آن را از انگلیسی به فارسی متحمل شدند.

گرچه با مراجعه به دائرة المعارف، هویت هالدین ماگفال به درستی روشن و آشکار نشده است، ولی معلوم می شود که مشارالیه در شمار نویسندگان انگلیسی شناخته شده است و غیر از سه یار دبستانی، بیست اثر دیگر نیز در فن نقاشی دارد.

ماگفال بعضی رباعیات خیام را برای آوردن شاهد به نثر انگلیسی ترجمه کرد، ولی در ترجمۀ فارسی کتاب نه تنها به ترجمۀ متون انگلیسی او نیاز نبود، بلکه عین آنها در جاهای مناسب خود گذاشته شده است.

همچنین عین چکامۀ معروف امیر معزی در مرگ نظام الملک از روی نسخۀ فارسی دیوان در اینجا آورده شده است و برخی از جمله ها که با حقایق تاریخی و روح ملیت ایرانی سازگار نبوده، حذف شده و این کار به شکلی انجام گرفته که موجب پراکندگی یا گسیخته شدن آن قسمت از مطالب نشده و ارتباط آنها به خوبی بر جای مانده است.

امتیاز طبع و نشر این کتاب را دو دوست گرامی آقایان طاهری و وزیری به اینجانب واگذار کردند و بندۀ خدمتگزار قدیمی فرهنگ و مطبوعات هم برای نخستین بار آن را در تهران به سال ۱۳۱۰ خورشیدی با سرمایۀ شخصی چاپ و پخش کردم.

عبارت زیر نمونۀ چند سطری از نوشتۀ ایشان است که بنده را مرهون لطف و محبت خویش فرموده اند:

از دوست محترم آقای سلیمی که زحمت طبع و نشر این کتاب را بر عهده گرفته اند، تشکر می کنیم و جا دارد که همۀ ایرانیان از ایشان تشکر کنند، زیرا با طبع کتب عام المنفعه خدمتی بزرگ به وطن عزیز خود کرده اند.

در این موقع که به همت انجمن آثار ملی، ساختمان آرامگاه حکیم عمر خیام و آرامگاه فریدالدین عطار عارف شهیر در نیشابور و همچنین آرامگاه نادرشاه افشار در مشهد پایان یافته و مقرر است که سال آینده با تشریفات خاصی گشایش یابند، بسیار بجا و مناسب بود که این کتاب نیز پس از ۲۸ سال و کمیاب شدن چاپ اول آن تجدید چاپ شود و از حسن اتفاق، آقایان علی پناه و دانش اشراقی، دو شریک باذوق و ادب دوست، یعنی مدیران زحمتکش کتابفروشی فروغی در تهران، خیابان فردوسی به اینجانب مراجعه کردند و پیشنهاد دادند که آن را تجدید طبع کنند.

به همین مناسبت همۀ رباعیات خیام در پایان کتاب ضمیمه شد تا خوانندگان را بیشتر استفاده رساند و هم رعایت اقتضای زمان از نظر گشایش آرامگاه جدید آن حکیم عالی قدر شده باشد. ولی ناگفته نباید گذاشت که مزایای چاپ دوم منحصر به همین مقدار نبوده است، بلکه نفاست چاپ، مرغوبیت کاغذ، حروف درشت و نو، تصاویر رنگی خیام و نظام الملک و حسن صباح با هم در پشت جلد و یا به تنهایی در خود کتاب و همچنین مناظری سیاه قلم از حوادث آن زمان در لابه لای کتاب و به عبارت آخر، ارزانی قیمت کتاب از جمله مزایای عمدۀ چاپ دوم آن است.

تا که قبول افتد و در نظر آید.

علی اکبر مشیر سلیمی