کتاب نظریه های همگرایی منطقه ای و رژیم های بین المللی

روابط بین الملل همواره شاهد فرایندهای متضاد و متعارض بوده است. از یک سو، منازعات و مناقشات بین کشوری جنگ و ستیزش در سطح بین المللی را در پی داشته است؛ تعارضات و اختلافات درون کشوری نیز جنگ های داخلی و واگرایی ملی را برانگیخته است. از سوی دیگر، اشتراکات و انتظارات مشترک بین ملت ها و کشورها همکاری بین المللی و همگرایی منطقه ای را به بار آورده است. این دو فرایند و پدیدة متضاد باعث پردازش نظریه های متعارض در روابط بین الملل و مطالعات منطقه ای شده است. بعضی از نظریه ها منازعه و جنگ را در کانون تحلیل خود قرار داده اند؛ برخی دیگر از نظریه ها بر همکاری و همگرایی تأکید و تمرکز کرده اند. از این رو، دو دسته از نظریه های جنگ محور و صلح محور ساخته و پرداخته شده اند.
غلبه و سلطة نظریه های منازعه محور بر روابط بین الملل موجب به حاشیه رفتن یا غفلت از نظریه های همکاری محور شده است، در حالی که این دسته از نظریه ها بخش زیادی از ادبیات نظری در روابط بین الملل را به خود اختصاص داده اند. دو نمونه از نظریه های همکاری محور و صلح محور نظریه های همگرایی منطقه ای و رژیم های بین المللی هستند. این نظریه ها حاصل تلاش نظری و کنش معرفتی برای تبیین/تفسیر فرایند همگرایی و همکاری در سطوح منطقه ای و بین المللی هستند. اگرچه سطح، گستره و غایت این دو دسته از نظریه تفاوت دارد ولی هدف هر دوی آنها درک، فهم و شناخت علل و انگیزه های همگرایی و همکاری بین جوامع مختلف انسانی و کنشگران بین المللی است.
در منابع فارسی موجود که به تقریر و تبیین نظریه های مختلف روابط بین الملل می پردازند نظریه های همگرایی منطقه ای نیز توضیح داده شده اند. اما، نظریه های همگرایی منطقه ای صرفاً به نظریه های کلاسیک آن منحصر شده است؛ در حالی که امروزه، نظریه های همگرایی تنها به انواع کلاسیک آنها محدود نمی شوند. چون، بسیاری از نظریه های عام روابط بین الملل نیز در صدد تبیین این پدیدة بین المللی رایج و شایع در سطح منطقه ای برآمده اند؛ به گونه ای که حتی نظریه های منازعه محوری مانند نوواقع گرایی نیز مجبور بوده اند موضع خود در قبال این واقعیت بین المللی انکارناپذیر را روشن کنند.
آثار نظری فارسی در مورد رژیم های بین المللی نیز اندک و انگشت شمارند. و در این آثار نیز نظریة رژیم های بین المللی یا در ذیل نظریة نهادگرایی نولیبرال توضیح داده شده است؛ یا برخی از رهیافت های نظریة رژیم ها برجسته و بررسی شده اند. از این رو، همة رویکردهای نظریة رژیم ها به صورت مستقل و مستوفی تقریر و تبیین نشده اند. این در حالی است که طیف گسترده ای از رهیافت های نظری در ذیل نظریة رژیم ها قرار دارند که شایستة تقریر و تبیین هستند.
هدف این کتاب پُر کردن این خلأ نظری است، به گونه ای که تلاش می شود تا انواع مختلف نظریه های همگرایی منطقه ای و رژیم های بین المللی توضیح داده شود. بدین منظور، ده نظریة معطوف به همگرایی منطقه ای شامل چهار نظریة کلاسیک فدرالیسم، کارکردگرایی، نوکارکردگرایی، و نظریة ارتباطات و شش رهیافت نظری نوواقع گرایی، نولیبرالیسم، بین حکومت گرایی لیبرال، انتقادی، سازه انگاری، و نظام جهانی تلخیص و تبیین می شوند. سپس رویکردهای نظری ساختاری، کارکردی، بازی ها، شناختی، و سازه انگاری به رژیم های بین المللی در قالب نظریة رژیم ها نیز توضیح داده می شوند. تبیین این نظریه ها خود مستلزم تمهیدات نظری دیگری است. این مقدمات نظری با بحث و بررسی نظریه و نظریه پردازی در روابط بین الملل و تحول نظریه های منطقه گرایی و همگرایی منطقه ای فراهم می گردد. 
تبیین نظریه های همگرایی منطقه ای و رژیم های بین المللی، افزون بر اهمیت و ارزش نظری، از چند جهت آموزشی و عملی دیگر نیز ضرورت و مناسبت دارد. یکی از ارزش های آموزشی توضیح نظریه های همگرایی همانا تولید ادبیات نظری لازم برای دانشجویان گرایش های مختلف مطالعات منطقه ای است؛ رشته ای که در سال های اخیر گسترش کمی یافته و در انتظار توسعة کیفی است. تعمیق و توسعة منطقه گرایی نوین و اهمیت یافتن مناطق در نظام بین الملل نیز تبیین نظریه های همگرایی منطقه ای را ضروری می سازد. قرار داشتن ایران در مناطق متداخل و متفاوت راهبردی شناخت منطقه گرایی و چگونگی همگرایی منطقه ای را برای دانشجوی ایرانی مطالعات منطقه ای لازم و پراهمیت می کند.
شناخت نظریة رژیم های بین المللی نیز واجد ارزش و اهمیت است. نخست، نقش، کارکرد، و فراگیر شدن رژیم های بین المللی در نظام بین الملل موجود حاکی از آن است که بدون شناخت کافی از آنها نمی توان درک و فهم درستی از روابط بین الملل داشت. دوم، یکی از مهمترین موضوعات سیاست خارجی ایران یعنی پروندة هسته ای ارتباط مستقیمی با رژیم های بین المللی دارد. زیرا، این پرونده در قالب یکی از رژیم های بین المللی تعریف و تعقیب می شود. سوم، رژیم های بین المللی فرصت ها و چالش های بسیاری را برای کشورهای عضو و غیرعضو ایجاد می کنند که استفادة بهینه از آنها شناخت عمیق و دقیق آنها را ضروری می سازد.