شاید در تاریخ علم فیزیک، کم تر نظریه یی مانند اصل عدم قطعیت اختلاف دراز آهنگ و طولانی به وجود آورده باشد. بسیاری از فیزیک دانان مشهور از جمله بور، هایزنبرگ، هاوکینگ و… ناتوانی در تعیین دقیق موقعیت ذره را به ذات طبیعت نسبت داده و منکر اصل علیت شده اند. البته فیزیک دانان مشهور دیگری مانند انشتین و شرودینگر تا آخر با انکار اصل علیت مخالف بوده اند. جمله ی مشهور انشتین: “خدا تاس بازی نمی کند.” اشاره یی به همین مخالفت است. ممکن است صاحب نظرانی که کتاب طرح بزرگ اثر هاوکینگ را مطالعه کرده اند، خرده گیرند که با وجود چنین تاکیداتی از هاوکینگ در طرح بزرگ که: این کتاب ریشه در مفهوم جبرگرایی علمی دارد و جبرگرایی علمی که لاپلاس صورت بندی کرد در حقیقت پایه و اساس تمام علم مدرن بوده و اصلی است که در طول این کتاب از اهمیت زیادی برخوردار است. حالا چه طور تو می گویی او از منکران اصل علیت است؟ اما بنده نیز عذری دارم که مطالعه فرمایید: یکی از مشکلات فهم ایده های هاوکینگ تناقض گویی های او است که اغلب از دقت کافی در مبانی منطقی عاری است. شما آن دو عبارت را با این عبارات در همان کتاب مقایسه فرمایید: مفهوم احتمال در نظریات کوانتومی کاملا متفاوت است. این مفهوم بیانگر ذات تصادفی طبیعت است. انشتین این نظریه را چنین تعبیر می کند: گویی خدا قبل از تصمیم گیری در مورد نتایج فرآیندهای فیزیکی تاس می اندازد. هاوکینگ مانند غالب فیزیک دانان اصول مکانیک کوانتوم را پذیرفته و باز مانند بعضی، نتایج احتمالی آن را به طبیعت و نه به مشاهده گر نسبت می دهد؛ آنجا که می گوید: بیانگر ذات تصادفی طبیعت است، یعنی انکار آن علیتی که همه می شناسیم. ذات تصادفی با علیت تناقض آمیز است، مگر آن جا که استاد تصمیم می گیرد معجزه را انکار کند. آری او گفته است: این دیدگاه ما را به سمت پذیرش جدیدی از جبرگرایی پیش می راند. اما خلاف آن نیز گفته است. استاد گاهی از جبرگرایی علمی سخن می گوید، گاهی از تصادف ذاتی. سرانجام او به جبر علمی باور دارد یا به تصادف محض؟ پاسخ این است که به هر دو. او باور دارد که قوانین علمی بر جهان حاکم است اما تا کجا؟ این کجا در اظهارات او چندان معلوم نیست. اما ظاهرا به نظر او در پشت صحنه ی حوادث ظاهری و بطن وقایع، تصادف ذاتی است و نظم های احنمالی نیز از کثرت تصادف ها سر برآورده اند. جهان فرضی او، یا واژه ی خوش شانسی که بارها برای توجیه جایگاه فضایی زمین به کار می گیرد، حکایت از باور او به تصادف در بطن و عمق طبیعت است. او هرگز نمی خواهد با این سوال مواجه شود که اگر تصادف نباشد، ناگریز نظم برقرار است. نظمی که حکایت از تدبیر و اندیشه می کند و خدای ناکرده پای خالق را به میان می آورد!