جنبه های جهان هول آور ساعدی را بدیهیاتی می سازند مثل مواجهۀ آدم های سادۀ از هر نظر فقیر با چیزی ناشناخته که چون آواری، ناگاه بر سرشان فرو می ریزد. تمام داستان های ساعدی روایت رودررویی با ناشناخته هاست. روستاهای او روستاهایی داستانی هستند با آدم های داستانی. الگویِ واقعی آدم هایش شاید همان دهقانان ناآشنا با ماشین باشد. ماشینی که شاه برد به روستا تا انقلاب سفیدش را شخم بزند، ولی وحشت از خاک بیرون کشید. اما ساعدی باهوش تر از آن است که خود و جهانش را محدود به این چیزها کند هرچند آثاری دارد که پاسخ به واقعیت های روزمره است ولی روی هم رفته ساعدی با خلق جهانی خاص خودش از واقعیت فرا می رود و آدم های خودش را خلق می کند؛ آدم هایی که سال ها بعد، از کتاب های او بیرون می آیند و همه چیز را به هم می ریزند تا برگردند به قبل -و بر هم می گردند و خالق شان را هم فراری می دهند. و این آدم ها همان آدم هایِ بی پناهِ نیازمند بودند، نیازمندِ قهرمان، قهرمانی که در جهان ساعدی نبود و او از آدم هایش دریغ کرده بود. آدم های تنها و اسیرِ دست حوادثِ ناخواسته و ناشناس همیشه دنبال پشت و پناه اند. این بی پناهی آن ها را وامی دارد تا دنبال کسی یا پناهگاهی بگردند این پناهگاه گاه مسجد وَرَزیل می تواند باشد و آن کس همان اسلام عزاداران بیل که نمی خواهد جامۀ قهرمانی این قوم را بر تن کند و دست آخر از بیل می رود یا به عبارتی می گریزد و کتاب بیل با رفتن او به پایان می رسد. روستای بیل تمام ویژگی های جهان ساعدی را یک جا در خود دارد. مرگ و وحشت و فقر و ناشناخته ها و گریز و نیاز. کتاب بیل با مرگ آغاز می شود. برای همین، واژۀ عزاداران از همان آغاز بر پیشانی کتاب به چشم می خورد. عزاداران بیل در سال ۱۳۴۳ منتشر می شود؛ دو سال پس از اصلاحات ارضی. کتاب، مجموعه ای از هشت قصۀ مستقل ولی به هم پیوسته است. تعدادی از منتقدان بر این باورند که این کتاب در حکم رمان است. راستش را بخواهید این بحثی است که ما را به جایی نمی رساند. این اثر را به نظر من هم می توان رمان دانست و هم ندانست؛ زیرا هر داستان در خودش جمع و جور است و آغاز حادثه و پایان خودش را دارد. چیزی که هست مکان، یعنی بَیَل و چند تا از آدم ها در این مجموعه ثابت اند ولی پیش نمی آید که قصه ای را قصه ای دیگر کامل کند اما جهان بیل را در کل می توان جهان رمان دانست زیرا مکانی است که به مرور گسترده و باز می شود و از قالبِ داستان کوتاه -یا به قول خود ساعدی، قصه- بیرون می زند.