فصل اول

لازم است که خود را بشناسیم

1_ پیشرفت علومی که از موجودات زنده گفت وگو می کنند کندتر از علوم مادی است _ جهل ما نسبت به خود

بین علومی که از موجودات زنده و علومی که از مواد بی جان گفت وگو می کنند اختلاف فاحشی موجود است. فیزیک و هیئت و مکانیک بر مبانی دقیق و روشنی استوار گشته اند که بیان آنها به زبان ریاضی به سهولت ممکن است. این علوم به جهان ما جلوه موزونی که در آثار یونان قدیم منعکس است بخشیده و آن را با شبکه ای از محاسبات و فرضیه های خود در بر گرفته و در جست وجوی حقیقت توانسته اند از حدود عادی فکر گذشته و در غایت خود به آن معانی که منحصراً به زبان عدد و به صورت علایم و نشانه ها بیان می شوند برسند، درحالی که علوم زیستی[1] چنین نیستند و کسانی که کیفیات حیات را مطالعه می کنند گویی در میان جنگل سحرانگیزی که درختان بی شمارۀ آن دائماً تغییر شکل و جا می دهند سرگردانند و در برابر انبوه مطالبی که تفسیر آنان ممکن است ولی تعمیم فرمول های ریاضی درباره آنها میسر نیست خود را خسته و عاجز می بینند. از اشیای دنیای مادی هرچه باشند، ستاره یا اتم، فولاد یا آب، کوه یا ابر، می توان بعضی خصایص مانند وزن و ابعاد فضایی را انتزاع کرد. این مفاهیم انتزاعی است که عوامل بحث علمی را می سازد نه کیفیات محسوس مشاهده اشیاء، چیزی جز مرحله مقدماتی علم یعنی شکل توصیفی آن نیست. و تنها طبقه بندی کیفیات یا (فنومن ها) را در بر می گیرد ولی قوانین طبیعی یعنی نسبت های ثابت بین کمیت های متغیر، وقتی که علم انتزاعی تر شد نمودار می شود. از آنجا که علوم فیزیک و شیمی انتزاعی[2] و کمی هستند اینقدر زود و زیاد پیشرفت کرده اند و با آنکه هنوز نمی توان گفت که ساختمان و ماهیت حقیقی اجسام را به ما شناسانده اند معذلک با کمک آنها می توان چگونگی کیفیات را پیشگویی و پیش بینی کرد و یا آنها را به میل خود ایجاد نمود، و ما توانسته ایم با روشن ساختن راز ساختمان و خواص ماده تسلط خود را بر هر آنچه در سطح زمین است جز  «آدمی» محرز سازیم.

علومی که از موجودات زنده به طور عموم و از فرد آدمی به خصوص بحث می کنند اینقدر پیشرفت نکرده و هنوز در مرحله توصیفی باقی مانده اند. حقیقت اینکه «انسان» یک مجموعه پیچیده و مبهم و غیر قابل تفکیکی است که نمی توان او را به آسانی شناخت و هنوز روش هایی که بتوان او را در «اجزاء» و در «مجموعه» و در عین روابطش با محیط خارج بشناسد در دست نیست، چه برای چنین مطالعه ای دخالت تکنیک های فراوان و علوم مشخصی ضروری است و هر یک از این علوم نیز که یک جنبه و یک جزء از این مجموعه پیچیده را مطالعه می کند نتیجه ای خاص به دست می آورد و تا آنجا که تکامل تکنیکش اجازه می دهد، در این راه به جلو می رود ولی مجموعۀ این مفاهیم انتزاعی از درک واقعیت در مورد آدمی ناتوانست زیرا هنوز نکات پر ارزش و مهمی در تاریکی باقی می ماند و کالبدشناسی و شیمی و فیزیولوژی و روانشناسی و علم تربیت و تاریخ و علم الاجتماع و اقتصاد و رشته های آنان به کنه وجود آدمی نمی رسند. بنابراین انسانی که متخصصین هر رشته از این علوم می شناسند نیز واقعی نیست و بلکه شبحی ساخته و پرداخته تکنیک های همان علم است.