تمدن اسلامی به درجه ای از عظمت و در مرتبتی از کمال و پهناوری است که آگهی از همه ابواب و احاطه بر همه انحاء آن به واقع دشوار است و اگر کسی یافته شود که در صدد این ادعا برآید باید به قلت اطلاع و گستاخی وی حکم کرد. مهم ترین عنصر از عناصر این تمدن علوم شرعی و عقلی و ادبی آن است که به زبانهای عربی و فارسی تألیف و تدوین شده و نه تنها احاطه بر همه آنها و اطلاع از تمامی کتب و علماء هر فن برای این حقیر میسر نشده است، بلکه تصور نمی رود جز برای کسانی که مؤید به تأییدات الهی باشند ممکن باشد. این است که اگر من گستاخی کرده و در راهی در آمده ام که باید با زاد فراوان و توشه بسیار و صبر جزیل و زحمت کثیر پیموده شود، نه از آن باب است که تصور فهم علوم اسلامی و ادعای بهره مندی از آنها کنم، یا مدعی آن باشم که تاریخ این دسته از دانشهای مسلمین را خوب شناخته و به نیکی از کیفیت و کمیت کتب و علمای آن سخن گفته ام، بلکه تنها از آن جهت است که بابی را در تحقیقات تاریخی به زبان پارسی گشوده و قدری از مشکلات کار جویندگان اطلاعات را در این زمینه کاسته باشم

اواخر قرن چهارم هجری از افراد خاندان بختیشوع کسی که مستقیماً به ترجمه توجه داشت جورجیس پسر بختیشوع است، لیکن دیگران غالباً متوجه تألیف کتب طب بوده و مترجمانی را هم به ترجمه کتب معتبر طبی یونان و اسکندریه به سریانی می گماشته اند چنان جبرائیل بن بختیشوع، حنين بن اسحق را مأمور ترجمه كتاب التشريح جالينوس کرده بود. - ابن المقفع روز به پسر دادویه نویسنده و مترجم بزرگ قرن دوم هجری است. اصل وی از شهر جور فارس و مانند پدر تا چند سال پیش از اواخر حیات بنا بــر اشارات مورخان بر آیین زرتشتی و علی الظاهر بر دین مانی بود. وی لهجه پهلوی را به نیکی می دانست و عربی را نیز در محیط زندگی خود بصره که از مراکز مهم ادبی عراق بود، فرا گرفت و در هر دو زبان استاد شد. اهمیت وی در ادب و شهرت کتب متعدد ادبی و تاریخی که از پهلوی ترجمه کرده و نفوذی که از این باب در ادب عربی به دست آورده در این جا مورد بحث ما نیست. ابن المقفع بنا بر ذکر نویسندگان کتب حکما در زمره نخستین کسانی است که در عهد منصور به ترجمه کتب علمی مبادرت کردند. ابن الندیم از جمله کسانی که در تهیه مختصرات و جوامعی از شروح قاطیغوریاس و بارى ارمینیاس ارسطو شرکت نموده اند ابن المقفع را ذکر کرده است. قفطی در ترجمه ابن المقفع گوید وی نخستین کسی است که در ملت اسلامی به ترجمه کتب منطقی برای ابو جعفر منصور مبادرت جست..... و سه کتاب منطقی ارسطو را ترجمه کرد نخست کتاب قاطیغوریاس و دو سه دیگر باری ارمینیاس و دیگر کتاب انالوطیقا و آنها را به عبارتی ساده و سهل ترجمه کرد.