کتاب ده روز شگفت انگیز

«ده روز شگفت انگیز» نام کتابی است نوشته ی الری کوئین و از مجموعه کتاب های سیاه انتشارات طرح نو. الری کوئین مثل بسیاری از بزرگان ادبیات پلیسی، کار خود را با رمان های مبتنی بر معما آغاز کرد. رمان هایی به شیوه ی فریمن. او در اسرار اسپانیایی می گوید: «من به جنبه ی انسانی مسائل کاری ندارم. به مسائل همچون مسئله ای ریاضی نگاه می کنم.» اما خیلی زود رمان مبتنی بر معمای الری کوئین به نوعی رمان سرگرمی بدل شد. الری کوئین کار نویسندگی را در ۱۹۲۹، زمانی که تب رمان پلیسی همه گیر شده بود، آغاز کرد و در همان قدم نخست، به دلیل باروری اندیشه و تخیل استثنایی خود، در صف مقدم نویسندگان پلیسی جای گرفت. مجموعه ی اسرارهایش در ۱۹۳۸ به پایان رسید. اسرار فیل، اسرار کفش سفید، اسرار کلاه ایتالیایی، اسرار سه صلیب و … . در هریک از این کتاب ها معمایی غریب طرح می شود که خواننده باید همپای کارآگاه آن را حل کند. در این مجموعه، سرگرمی برای خواننده از این حد تجاوز نمی کند. از ۱۹۳۸ تغییرات عمده ای در کار کوئین پیدا می شود. او آثاری عرضه می کند که می توان آن ها را مجموعه ی رایتزویل نامید. این مجموعه شامل پنج رمان است که ده روز شگفت انگیز یکی از آن هاست. رایتزویل شهری است تخیلی؛ نمونه ی یکی از شهرهای کوچک معمولی امریکا با روزنامه اش، بانکش، کتابخانه اش، فروشگاه بزرگش و … ؛ اما چون شهری است کوچک و محیطی بسته دارد، جنون آساترین هیجانات در آن رشد می کنند و غریب ترین جنایات را باعث می شوند. الری کوئین، که در فاصله ی بین دو مجموعه ی یاد شده، روان شناسی را نیز کشف کرده بود، از رایتزویل نوعی شهر-نماد می سازد. کانون قدرت های اجتماعی ناخودآگاه؛ قدرت هایی که بسیاری از ساکنان این شهر را دل مشغول می دارد. کوئین به کمک روان کاوی، انگیزه های شخصیت هایش را کاملاً تغییر می دهد و از این طریق به رمان پلیسی چیزی می افزاید که تا آن زمان به این وضوح وجود نداشته است: نوعی روان شناختی هذیانی. فریمن نشان داده بود برای اینکه قاتل بتواند جنایتش را پی ریزی و اجرا کند باید موجود بسیار باهوشی باشد؛ اما قاتلی بسیار باهوش- فریمن این را نیز نشان داد- فقط به دلایلی ساده که تعدادشان چندان هم زیاد نیست، دست به جنایت می زند. مهارت زیادی دارد تا برگه ها و نشانه ها را دستکاری کند و به اصطلاح کاری کند تا اشیا دروغ بگویند. جنبه های انسانی نیز در او بی نهایت کم شده اند. در بیرون همچون شعبده بازی ماهر با نشانه ها و علامت ها بازی می کند و در درون، آدمی است خشک و عاری از همه چیز. ضعف رمان پلیسی نیز در همین است! در برابر بداعت عجیب میزانسن جنایت، مبتذل ترین و پیش پاافتاده ترین دلایل است. قاتل سرانجام، با وجود همه ی هوش و ذکاوتی که نشان می دهد، خواننده را ناامید می کند. آیا نباید به او حالت های روانی پیچیده تری داده شود؟ قاتلان، همچون دیوانگان در نظر گرفته شدند؛ اما آدمی دیوانه -لااقل تا پیش از آنکه نویسندگان رمان های پلیسی روان شناسی را کشف کنند- قادر نیست جنایتی کامل را پی ریزی کند. کمال در جنایت، دقیقاً به هوشی سرشار نیاز دارد. از این گذشته، دیوانگی، اگر در کلیتش دیده شود، به صورتی که هر عمل غیرعادی را توجیه می کند، دیگر کمک چندانی برای نویسنده به حساب نمی آید؛ چون خواننده حس می کند فریبش داده اند. روان گسستگی، این بیماری شناخته شده، برعکس دیوانگی چیزی از هوش نمی کاهد؛ حتی امکان دارد در مواردی آن را نیز فعال تر کند. روان گسستگی نوعی انحراف از مفهوم واقعیت است. فرد روان گسسته، روابطی را که روحی سالم خطا می داند، درست می پندارد. حقیقت در او، همچنان که نور در آب منکسر می شود، می شکند. روان گسستگی را می توان بیماری انکسار حقایق نیز نامید. منطق روان گسسته منطقی است انحراف یافته. چه منبع بزرگی برای نویسنده رمان پلیسی! رمان مبتنی بر معما بر منطق سالم تکیه داشت. همچون یکی از شاخه های علوم طبیعی علمی بود. رمان سرگرمی به منطقی دیگر تکیه می کند؛ منطق بیماری فکری. این رمان نیز علمی است؛ اما علمش بر پایه ی عقده ها و پیچیدگی های روحی و ذهنی قرار دارد. رابطه ی علت و معلول بر اساس این همانی برقرار نمی شود که الزاماً علت را به نتیجه ای مرتبط می کند، بلکه بر پایه شباهت برقرار می شود که به واسطه ی احساسی سرکوب شده تصویری را به تصویر دیگر مربوط می کند. نشانه هایی که جنایتکار بر جای می گذارد، ارزش های روان شناختی می یابد. هم نشانه هایی مادی محسوب می شود و هم نمادین است. این موضوع در تحلیل رمان ده روز شگفت انگیز -برجسته ترین اثر این نویسنده در این زمینه- به خوبی روش می شود. الری کوئین هنگام مکالمه با جنایتکار (امری که در رمان های پلیسی کلاسیک فراوان دیده می شود) درباره آنکتی که انجام داده است می گوید: «به گونه ی غریبی غیر منطقی است! چنین شد چون شما با آدمی سر و کار داشتید که مسائل عجیب و شگفت آور خیلی ساده مجذوبش می کرد! کوئین دوستی دارد به نام هوارد که گاهی دچار فراموشی می شود. هوارد از کوئین کمک می خواهد چون می ترسد مبادا در فراموشی دست به کاری جبران ناپذیر بزند. در نتیجه کوئین به رایتزویل می رود و در آنجا با استقبال گرم دیدریچ وان هورن، پدرخوانده ی هوارد، سالی همسر جوان دیدریچ و نیز ولفرت برادر دیدریچ استقبال روبه رو می شود. وان هورن ها به خاطر کار شبانه روزی دیدریچ، که نمونه ی هوش و سخاوتمندی است، بسیار ثروتمندند. دیدریچ آن قدر سخاوتمند بود که هوارد را به فرزندخواندگی پذیرفت و استعدادش را در مجسمه سازی تشویق کرد و سالی را هم که از فقیرترین محله ی رایتزویل آورده و بزرگ کرده بود به همسری گرفت. او توانسته بود از سالی زنی بسازد ظریف و جذاب. بدبختانه سالی و هوارد به هم علاقه مند می شوند. پشیمانی آزارشان می دهد. آنان همه چیز خود را به دیدریچ مدیون اند و می کوشند تا با میل درونی خود مبارزه کنند. پس از آشنایی با سالی است که هوارد دچار فراموشی می شود. این دو جوان نزد کوئین اعتراف می کنند و می خواهند بدانند چگونه می توانند خود را از موقعیتی که در آن گرفتار آمده اند، خلاص کنند. هوارد با بی احتیاطی تمام، چهار نامه ی آتشین برای سالی نوشته بود و سالی هم آن نامه ها را حفظ کرده بود. نامه ها در صندوقچه ای که کشویی مخفی داشت و سالی جواهراتش را توی آن می گذاشت، پنهان شده بود؛ اما این صندوقچه به گونه ای اسرارآمیز ربوده شده بود. جواهرات، خرد خرد، نزد کسانی که آن ها را به گرو گرفته بودند، پیدا شدند. اما بر سر نامه ها چه آمده بود؟ آیا آن ها هم با صندوقچه دور انداخته شده بودند؟ تلفنی به آن ها ثابت می کند که نامه ها گم نشده اند.