جاهای خوب و بد را زیر پا بگذارد درسهای فرح انگیز دانشکده ها را تعقیب کند، گنجینه هنری موزه ها را از نظر بگذراند. آن وقت دانشجو دلباخته چیزهای پوچی می شود که در نظر او بزرگ و باشکوه می نماید. مرد بزرگ او فلان استاد کلز دو فرانس است که پول میگیرد تا خود را هم سطح شنوندگان خود قرار دهد. او گره کراوات خود را بالا می آورد و با فلان زنی که در گالری درجه یک اپراکمیک نشسته است نظر بازی میکند در این نوآموزیهای متوالی دانشجو از پوست کودکی بیرون می آید، افق زندگی خود را وسعت می بخشد و سرانجام قشرهای انسانی را که بر روی هم قرار گرفته و با هم جامعه را تشکیل می دهند به خوبی درک میکند. اگر او در ابتدا رژه کالسکه ها را در شانزلیزه در یک روز خوش آفتابی دیده و تحسین کرده است به زودی به آنجا می رسد که خود نیز تملک آن را آرزو کند. اوژن، هنگامی که پس از قبول شدن در امتحان ادبیات و حقوق سال اول برای تعطیلات تابستان نزد خانواده خود بر می گشت، بی آنکه خود بداند، این دوره نوآموزی را گذرانده بود پندارهای کودکانه و افکار محدود شهرستانی را از دست داده بود. فهم و ادراک تازه و جاه طلبی تحریک شده اش سبب شدند که خانه پدری و زندگی خانواده را با نظری درست ببیند پدرش مادرش دو برادر و خواهرش و نیز یک زن عمو که دارایی اش منحصر به حقوق مستمری بود، در ده کوچک راستینیاک به سر میبردند درآمد این زمین که به سه هزار فرانک می رسید محکوم همان نوسانات قیمت محصول انگور بود و با این همه هر سال می بایست هزار و دویست فرانک از آن را صرف او کنند. منظره این تنگدستی مداوم که جوانمردانه از نظر او پنهان نگه داشته می شد، مقایسه ناگزیر بین خواهران خود که در کودکی آن همه در چشم او زیبا می نمودند و زنهای پاریس که نمونه زیبایی رؤیاهای او را در نظرش مجسم می ساختند، آینده نامعلوم این خانواده پر جمعیت که بر دوش او تکیه داشت،