کتاب ایران و امریکا

اگر محمد مصدق صرفاً دیپلماتی دموکرات بود، احتمالاً نمی توانست حتی به اندازه ی ذره ای از تأثیری که بر تاریخ روابط ایران و امریکا گذاشت مؤثر باشد. اگر او خود را فقط به حاکمیت قانون و مردم سالاری پارلمانی محدود می کرد احتمالاً نام او همچون پیرمردی خمش ناپذیر و لاغراندام در هر اعلامیه ی ترحیم و گورنوشتی که بر تاریخ روابط ایران و امریکا نوشته می شود حک نمی شد. در آن صورت، نسلی از ایرانیان وی را صرفاً همچون مبارزی غیور و سیاستمداری باشرف به خاطر می سپردندکه آزادی خواه، اصلاح طلب و مشروطه خواه بود و قصه ی او همین جا به پایان می رسید. اما مصدق فقط یک دموکرات نبود، ملی گرا هم بود؛ زیرا تا آنجا که به او مربوط می شد شیوه ی معناداری برای متمایز کردن این دو مفهوم از یکدیگر وجود نداشت. چگونه ملتی می توانست بی آنکه به طور واقعی زمام امور خود را در دست داشته باشد به مردم سالاری برسد؟ اگر قرار است بازیگران خارجی در پایتخت های دوردست بنشینند و درباره ی مهم ترین مسائل ایران تصمیم گیری کنند دیگر چه نیازی است که مردم مجلس و روزنامه های آزاد داشته باشند و به طور منظم انتخابات برگزار کنند؟ مصدق معتقد بود مردم سالاری فقط به برگزاری منظم و هر چند سال یک بار انتخابات نیست، بلکه مردم سالاری یعنی شنیدن ندای مطالبات ملت؛ و آنچه مردم در ایران می خواستند خاتمه دادن به قافله ی تا به حشر لنگِ اعطای امتیازات، تسلیم پذیری و حضور مشاورانی بود که کشور را برای بیش از یک قرن به ثمن بخس به خارجی فروخته بود. دهه های متمادی مردم با هر نگرشی از کمونیست تندرو گرفته تا اسلام گرای افراطی و تمام گروه هایی که میان دو سر این طیف قرار می گرفتند بر این یگانه خواسته ی خود اتفاق نظر داشتند. در موارد نادری هم که حاکمان با مردم ایران مشورت می کردند، آن ها همواره و به طور واضح استقلال حاکمیت سیاسی و یکپارچگی کشور را طلب می کردند و مصدق این مطالبات را رگ و پی مردم سالاری در ایران می دانست. این معادله در سایر زمینه ها نیز به قوت تمام صادق بود. مصدق ملی گراییِ کورکورانه ی بدون مردم سالاری و مشارکت مردمی را بی اعتبار می دانست. کافی است برای اثبات این مدعا حوادث و رویدادهای دو دهه ی ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ بررسی شود. رضاشاه سوار بر اسب سفید به تهران تاخت و وعده داد آنچه از خصلت نوکرمآبانه و بی کفایت رژیم قاجار به جا مانده است را ریشه کن خواهد کرد و برای نیل به این مقصود نوعی ملی گرایی فرهنگی را حاکم کرد که در آن هرگونه نشان و نفوذ اسلامی_عربی ممنوع بود و او به منظور احیای روح ملت، تجدد آمرانه و نظامی وار را پیشه کرد و راهی که درنهایت از دیکتاتوری سر درآورد و هم او بود که به ایرانیان دستور می داد چه بپوشند و چه نپوشند، به سنت های دینی و مذهبی مردمان حمله و روزنامه های مخالف را تعطیل می کرد.