کتاب پیوندهای ادبیات و روانکاوی 1

نورز خورشید خواه بو که برآید از نظر رهروی که در گذر آید صحبت حکام ظلمت شب یلداست

ترک گدایی مکن که گنج بیابی صالح و طالح متاع خویش نمودند تا که قبول افتد و چه در نظر آید

در خرداد ۱۳۹۶ شمسی خوابی غریب میبینم با دو نفر از دوستانم به سفری رفته ام دوستانی که با آنها هم سفر خارج می رفته ام و هم سفر داخلی و می خواهم به بخشی ناشناخته که در ارتفاع بالایی هست بروم ولی متوجه می شوم که برخلاف تصورم آن بخش در پایین است. شهری باستانی از دور پدیدار میشود به فکرم می رسد که می تواند شهر جم باشد. من مرتب از روی پلکانی طولانی به سمت آن پایین میروم تا اینکه به یک راه خیلی باریک می رسم. فرد سیاهی را میبینم که از پشت روی زمین افتاده و دهانش باز است. می ترسم و فکر میکنم برگردم. مسیر برگشت مرا یاد روستای برگ جان می اندازد. از پله ها به سختی و چهار دست و پا بالا می آیم و ضمن بالا آمدن به این فکر میکنم که آن کس که افتاده بود نمرده بود. پسرکی دنبالم راه می افتد. از او اسمش را می پرسم می گوید: «حاجب» به نظرم چیزی غیر عادی در نام او وجود ندارد. به بالا..

جالب است که ادیبان تیزبین نیز از راه دیگر متوجه این بعد که بر اساس غیاب حضور پیدا می کند و شبکه ای ناخودآگاه میتند که از یک نسل و یک زمان فراتر می رود، شده اند. می توانید تصور کنید که این جانب هنگام خواندن این سطور از آقای شفیعی کدکنی در کتاب رستاخیز کلمات چقدر دچار حیرت شدم هر تمتن دارای یک حافظه است. آنچه در ضمیر آگاه این متن موجود است، همان است که از

صورت آن استخراج میکنیم؛ ولی کشف تمام آنچه در حافظه متن موجود است و آنچه در ضمیر نا به خود آن یا به عبارت دیگر، ناخودآگاه وجود دارد، زمان بی نهایتی می طلبد. قرائت اولیه که از راه صورت و روابط اجزای صورت حاصل می شود، در حقیقت استخراج ضمیر آگاه متن است که بسته است و محدود و آنچه از راه تأمل در ساختار حاصل میشود استخراج حافظه مغفول یا ضمیر نا به خود متن است. در اینجا با شبکه های بی شماری سروکار داریم و در هر نگاه ممکن است از یک شبکه بهره مند شویم که در نگاه دیگر آن شبکه در اختیار ما نباشد. استخراج تمام آنچه در حافظه متن وجود دارد کار یک تن و یک نسل نیست کار تمامی کسانی است که بالقوه ، تا آخر الزمان با آن متن سروکار دارند.

حضور غیابی شمس تا بخواهی خورشید تا بخواهی پیوند تا بخواهی تکثیر بگفتا مبر نام من پیش دوست که حیف است نام من آنجا که اوست

(سعدی)

بگذر از نام و ننگ خود حافظ ساغر می طلب که مخموری

بیایید فرض کنیم که این حذف «شمس» از دیوان حافظ بی جهت نبوده و بر اساس همان دیالکتیک ناخود آگاهی صورت گرفته که در بالا به طور مختصر و فشرده به آن اشاره شد؛ چه این غزلیات سحرانگیز تنها میتوانند از ناخودآگاه حافظ صادر شده