علوم انسانی عمدتاً آمیخته با اندیشه های فلسفی و ارزشهای اجتماعی مبتنی بر اصول مفروضه غیر تجربی و متأثر از آن است و از همین رهگذر باید متناسب با تفکرات فلسفی صحیح و ارزشهای مقبول دینی و الهی بازسازی گردد. در این میان علوم تربیتی از ویژگی خاصی برخوردار است؛ زیرا اولاً فلسفه تعلیم و تربیت عمدتاً نظری و فلسفی است؛ ثانیا، نقش دیدگاههای فلسفی و انسانشناسی و جهان بینی در زوایای گوناگون تعلیم و تربیت، بیش از بسیاری از زمینه های دیگر است و طبیعتاً علوم تربیتی منتقل شده از غرب با فرهنگ غربی و تفکرات فلسفی ادغام شده است و از این جهت باید مکاتب تربیتی رایج در غرب نقد گردد تا جوانب فرهنگی از بخشهای تجربی آن تفکیک شود. ثالثاً، دین اسلام در عرصه های تربیتی دارای نظریه های فراوانی است و دارای مکتب و نظام تربیتی جامع است که لازم است استخراج، تنظیم و دسته بندی شود.با توجه به همین نکته ها دفتر همکاری حوزه و دانشگاه با کمک صاحبنظران، فهرست جامعی از مسائل و موضوعات علوم تربیتی تهیه کرد و طرح اولیه تدوین کتابهایی را در چهار محور تهیه کرد (الف) مبادی و فلسفه تعلیم و تربیت؛ ب) مکاتب تربیتی و نقد آن؛ ج) آرای تربیتی مربیان مسلمان؛ د) تدوین نظام جامع علوم تربیتی اسلام). نوشته حاضر، نخستین جلد از این مجموعه است که به مباحث فلسفه و مبادی تعلیم و تربیت می پردازد.

ضرورت و اهمیت تعلیم و تربیت

نقش شگفت انگیز تعلیم و تربیت در زندگی انسان و حتی حیوان)، بر هیچ خردمندی پوشیده نیست و تاکنون هم ضرورت آن مورد تردید قرار نگرفته است چرا که تعلیم و تربیت صحیح میتواند فرد را به اوج ارزشها برساند و اگر غلط افتد، وی را به سقوط کشاند، زیرا آدمی برخلاف حیوانات که آگاهیها و نیازهای خود را به صورت غریزی میدانند در آغاز ولادتش فاقد علم و ادراک و تربیت و کمال است و به تدریج با تعلیم و تربیت مستقیم و غیر مستقیم استعدادهای بالقوه او به فعلیت می رسد و رشد و تکامل می یابد چنانکه قرآن مجید می فرماید

وَاللَّهُ أَخْرَجَكُم مِنْ بُطُونِ أُمَّهَاتِكُم لا تَعْلَمُونَ شَيْئاً وَ جَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ و الْأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ و خداوند شما را از شکم مادرانتان بیرون آورد، در حالی که هیچ نمی دانستید و برای شما گوش و دیدگان و دلها قرار داد تا شکرگزار باشید.

از این رو مکتب اسلام برای تربیت در تمام مراحل و مقاطع زندگی (حتی قبل از ولادت و حین تولد و دوران شیرخوارگی و غیره دستورهای ویژه ای داده است تا انسان از کودکی در کانون خانواده و در آغوش والدین معلم و فرهنگ محیط تعلیم و تربیت مناسب و لازم را ببیند و برای مراحل عالیتر زندگی انسانی آماده شود و پرورش یابد. بر این اساس شکوفایی استعدادها و ارزشهای والای انسانی مبتنی بر تعلیم و تربیت است