هویت ملّی و قومی، مانند دیگر پدیدارهای اجتماعی، مقوله ای تاریخی است که در سیر حوادث و مشی وقایع تاریخی پدیدار می شود، رشد می کند، دگرگون می شود و معانی گوناگون و متفاوت پیدا می کند.
هویت ملّی و قومی از تصور تمایز و رویارویی میان «ما» یا «خودی ها» در برابر «دیگران» یا «بیگانگان» نشئت می گیرد. این احساس دوگانگی میان «ما و دیگران» اگر در حد اعتدال و معقول باشد می تواند همچون نیرویی برای هم یاری و اعتلای فرهنگی ظاهر شود و اگر به قلمرو تعصبات و دشمنی ها و کینه توزی های ملّی و قومی و نژادی درآید یا به بهانه ی چالش با تعصبات ملّی و قومی، به نفی و انکار و تمسخر میراث فرهنگی خویش بنشین، نیرویی ویرانگر خواهد شد، زاینده ی دشمنی و ستیزه جویی.در این کتاب پس از بررسی فشرده ی دیدگاه های مربوط به هویت قومی و ملّی، که بازسازی هویت ایرانی را در دوران ما شکل داده و به تصویر کشیده اند، تحول تاریخی هویت ایرانی در دوران پیش از اسلام، سده های میانه ی اسلامی تا دوران صفویه، پیدایش هویت «شیعی ایرانی» در دوره ی صفوی و سرانجام پیدایش تطور و هویت ملّی ایرانی در قرن های نوزدهم و بستم میلادی بررسی و تحلیل می شود.