کتاب هیستری

درآمد: لغزها، تعاریف

«هیستری چیست؟» آغاز بحث با این پرسش ساده، هم به لحاظ منطقی درست به نظر می رسد و هم به لحاظ روش شناختی. ولی متأسفانه این دقیقاً همان پرسشی است که طی نسل های متمادی، پزشکان را عصبی، سردرگم و هیجان زده کرده، الهام بخش کشیشان و روانپزشکان و هنرمندان و جامعه شناسان بوده و یا آنها را به چالش کشیده و از کوره دربرده است. بیش از دو هزار سال است که این واژه بر سر زبان هاست. غالباً بر این باورند که نخستین بار بقراط، «پدر طب»، آن را به عنوان نامی کلی برای بیماری های رحِم وضع کرد؛ ولی قرن ها پیش از او در نوشته های مصریان باستان، هیستری نامی بوده برای اشاره به مرضی خاص. به هر  روی، حتی بر سر اینکه هیستری هنوز وجود دارد توافقی در کار نیست، چه رسد به اینکه چیست.

واژهٔ هیستری در فرهنگ های مختلف و طی دوره های تاریخی گوناگون کاربردهای متنوعی داشته است. عجیب اینجاست این واژه را هم برای اشاره به مرضی با علائم غریب و هم برخی رفتارهای پریشان به کار می بردند. توضیحات مختلفی برای «هیستری»تراشیده اند: ناخوشی خاصی که رحِم را «از جا به در» می کند، تمایل بیمار به دروغ گویی و فریب کاری، تباهی اعصاب، مجموعه ای از حالات خلسه آمیز، جن زدگی، شکلی از اعتراض، یا واگیری توضیح ناپذیر. صفت «هیستریایی» را نیز به امور بسیاری نسبت داده اند: بیان هنری، وسوسه برانگیزی، افراط در خواستن، رفتار اجتماعی نامناسب، ارتکاب رفتارهای جنون آمیز. هیستری را چه بیماری بگیریم و چه ناسازگاری، هر دوی اینها بارها معانی مختلفی به خود گرفته اند که ربط چندانی به کاربرد معمول و بالینی این واژه نداشته است. در ادامه خواهیم دید که هریک از این دو به دیگری شکل و معنا می بخشد. واژهٔ «هیستری» را همچنان به کار می برند، اما تشخیص دقیق مجموعهٔ عارضه های ویژهٔ آن یا به بیان دیگر «عارضه شناسی» آن، تا حدود زیادی طی قرن بیستم متوقف شد. بااین حال، عوارض تشکیل دهندهٔ هیستری به هیچ وجه از میان نرفته و صرفاً بحث دربارهٔ آنها به شکلی دیگر و جایی دیگر منتقل شده است.

هیستری به عنوان بیماری دیرزمانی است که متداعی زنانگی است. گاه مردان نیز دچار آن بوده اند، اما غالباً آن را اختلالی زنانه دانسته اند. وجه مهمی از هیستری در بدن بیمار نمایان می شد، به نحوی که تغییراتی در بدن ایجاد می کرد که هیچ علت ملموسی برای آن یافت نمی شد. برخی  عوارض رایج هیستری عبارت بود از: احساس خفگی، سرفه، تشنج شدید، فلج دست وپا، غش وضعف متناوب، به ویژه ناتوانی در تکلم، فقدان شنوایی، از یاد بردن زبان مادری، تبحر در زبان های دیگری که شخص نمی دانسته بلد است، استفراغ مداوم و ناتوانی در بلع غذا. در کل، مرضی بود که نمودهایی غیرعقلانی و فریبنده داشت و مهار آن دشوار بود.