کتاب گفتارهایی در روش شناسی علم اقتصاد

تفکر پوزیتیویستی ساده لوحانۀ اگوست کُنت در سدۀ نوزدهم میلادی تأثیر چندانی روی روش شناسی اقتصاددانان کلاسیک نگذاشت. اما توسعۀ این تفکر در شکل های مختلف در دهه های پایانی این سده و نیز نخستین دهه های سدۀ بیستم، اندک اندک تحلیل ها و رویکردهای برخی جریان های اقتصادی نئوکلاسیک را تحت تأثیر قرار داد. شگفت اینکه اوج نفوذ اندیشه های پوزیتیویستی در اندیشۀ اقتصادی مدرن درست در زمانی روی داد که پوزیتیویسم اولیۀ طرفدار اثباتِ صحتِ تجربی در علوم طبیعی رو به زوال نهاده بود و جای خود را به نوعی رویکرد «فرضیه ای استنتاجی» می داد. در نیمۀ دوم سدۀ بیستم میلادی تقریباً کل جریان اصلی اقتصاد در محافل دانشگاهی به شدت تحت سیطرۀ نوعی رویکرد پوزیتیویستی درآمد که خود در حوزۀ علوم فیزیکی و طبیعی عملاً منسوخ شده بود. نمایندگان برجستۀ این جریان اصلی، ذوق زده خواهان به کار گرفتن رویکرد علمی فیزیکدانان و نزدیک کردن روش علم اقتصاد به علم فیزیک شدند غافل از اینکه ماهیت مفاهیم علم اقتصاد متفاوت از علم فیزیک است، مضافاً اینکه برخی از این اقتصاددانان شناخت درستی از آنچه واقعاً فیزیک دانان انجام می دادند نداشتند. تفکر پوزیتیویستی ساده لوحانۀ اگوست کُنت در سدۀ نوزدهم میلادی تأثیر چندانی روی روش شناسی اقتصاددانان کلاسیک نگذاشت. اما توسعۀ این تفکر در شکل های مختلف در دهه های پایانی این سده و نیز نخستین دهه های سدۀ بیستم، اندک اندک تحلیل ها و رویکردهای برخی جریان های اقتصادی نئوکلاسیک را تحت تأثیر قرار داد. شگفت اینکه اوج نفوذ اندیشه های پوزیتیویستی در اندیشۀ اقتصادی مدرن درست در زمانی روی داد که پوزیتیویسم اولیۀ طرفدار اثباتِ صحتِ تجربی در علوم طبیعی رو به زوال نهاده بود و جای خود را به نوعی رویکرد «فرضیه ای استنتاجی» می داد. در نیمۀ دوم سدۀ بیستم میلادی تقریباً کل جریان اصلی اقتصاد در محافل دانشگاهی به شدت تحت سیطرۀ نوعی رویکرد پوزیتیویستی درآمد که خود در حوزۀ علوم فیزیکی و طبیعی عملاً منسوخ شده بود. نمایندگان برجستۀ این جریان اصلی، ذوق زده خواهان به کار گرفتن رویکرد علمی فیزیکدانان و نزدیک کردن روش علم اقتصاد به علم فیزیک شدند غافل از اینکه ماهیت مفاهیم علم اقتصاد متفاوت از علم فیزیک است، مضافاً اینکه برخی از این اقتصاددانان شناخت درستی از آنچه واقعاً فیزیک دانان انجام می دادند نداشتند. در گفتار نخست، روش شناسی پوزیتیویستی و ویژگی ها و تحولات آن در طول زمان اجمالاً بررسی می شود. در گفتار دوم روش شناسی اقتصاد سیاسی کلاسیک و دور بودن آن از مباحث پوزیتیویستی زمان خود مورد تأکید قرار گرفته و در عین حال به تفاوت روش شناسی اقتصاددانان انگلیسی با روش شناسی متفکران اقتصادی فرانسوی و اهمیت آن اشاره شده است. گفتار سوم به موضوع «جدال روش ها» میان کارل منگر، اقتصاددان اتریشی، و گوستاو شمولر آلمانی اختصاص یافته است. اهمیت نظری این جدال، روشن کردن برخی از مهم ترین جنبه های روش شناسی خاص علم اقتصاد است. در گفتار چهارم چگونگی رسوخ پوزیتیویسم در جریان اصلی علم اقتصاد مورد بحث قرار گرفته است. گفتار پنجم در حقیقت بسط گفتار چهارم در خصوص شناخت روش شناسی خاص علم اقتصاد یعنی پراگزئولوژی است که مفهوم بنیادی آن، کُنش یا رفتار ارادی، به خوبی تفاوت موضوع علم اقتصاد را با موضوع علم فیزیک نشان می دهد. گفتار ششم نقدی بر رویکرد روش شناختی مبهم رایج در جریان اصلی علم اقتصاد است و بر برخی از نتایج زیان بار آن در حوزۀ تئوری و سیاست گذاری تأکید دارد. گرچه پیام اصلی کتاب در گفتار ششم بیان شده اما فهم استدلال های آن بدون مطالعه و درک دقیق گفتارهای پنجگانۀ قبلی امکان پذیر نیست. البته این نکته را هم باید اضافه کرد که روش شناسی بحثی در ذیل موضوع گسترده تر معرفت شناسی است بنابراین مطالعۀ اولیۀ کتاب «گفتارهایی در معرفت شناسی اقتصادی» به عنوان مقدمۀ مفیدی برای مطالعۀ این کتاب توصیه می شود.