کتاب بیز بئله آغلاردیق جلد 1

همان طور که اشاره شد تاریخ دقیق شکل گیری هنر آشیقی مشخص نیست. اما بر اساس مطالعات تاریخی انجام شده بعد از روی آوردن مردم آذربایجان به دین اسلام این هنر نیز با باورهای اسلامی هماهنگ شده و به حیات خود ادامه داد. بنا به برخی روایات موجود «دده قورقود» اولین شخص آذربایجانی است که با دین اسلام آشنا می شود. پذیرش اسلام از سوی وی در مقدمه نسخ مختلف «کتاب دده قورقود» محفوظ است. سرمنشأ ادبیات ترکی آسیای میانه است که نخستین آثار و نشانه های آن به پیش از میلاد مسیح مربوط است عبارت از سروده های معنوی است که در میان اقوام مختلف ترک از سوی کاهنان کهن ـ «شامان»ها «قام»ها «تویون»ها «باکسی»ها وارساقها آکینها و... سروده می شده است. این شخصیت ها که اوزان نیز نامیده می شدند از وظایف دینی و کهانت گذشته گام پس نهاده قوپوز را بر سینه فشردند و هر گونه احساس و تمنیات مردم خود را با آواز بیان کرده و اسطوره ها و افسانه ها را جانی دوباره بخشیدند. در کتبیه های پنجاه و دو گانه دشت «اورخون» نیز که به زبان ترکی باستان و با الفبای اورخون به جا مانده اند به ویژه در میان مطالبی که از «بیلگه قاغان» و «تانیو گوک» نقل شده است به نمونه های بدیع و اولیه شعر آشیقی برمیخوریم که ریشه در گذشته های دور دارند. مطالعه متون تاریخی موجود نشان می دهد که «باخشی»ها افرادی در بین قوم اوغوز بودند که ساز نواخته و به ایفای نمایش ها و رقص می پرداختند. معادل این واژه که به معنی «تقلید صدای حیوانات» بوده و امروزه در زبان قرقیزی کاربرد دارد «باکی یاباق» می باشد. با این وجود بین اوزان و باخشی تفاوت هایی نیز وجود داشته است. در بین اقوام آذربایجان باخشی فردی بود که از غیب و آینده خبر می داد ولی اوزان ها این ویژگی را نداشتند بلکه افرادی بودند که به باری «قوپوز» بعد اخلاقی مردم را تقویت و روح آنها را جلا می دادند. امروزه نشانه هایی از واژه باخشی در نام برخی از اماکن باقی مانده است برای نمونه در سلماس هنوز روستایی به نام «باخشی کندی» (بخش کندی) و یا در ارومیه دژی به نام «باخشی قلعه سی» وجود دارد. واژه باخشی بعدها به آشیق های اوزبک و ترکمن نیز اطلاق شده است