شمس الدین محمد حافظ شیرازی

• بیوگرافی (زندگینامه) حافظ:

سال و محل تولد: 726 هـ. ق- شیراز،

سال و محل وفات: 791 هـ. ق- شیراز

شمس‌الدین محمد حافظ ملقب به خواجه حافظ شیرازی و مشهور به لسان‌الغیب از مشهورترین شعرای تاریخ ایران‌زمین است که تا نام ایران زنده و پابرجاست نام وی نیز جاودان خواهد بود.

باوجود شهرت والای این شاعر گران‌مایه در خصوص دوران زندگی حافظ به‌ویژه زمان به دنیا آمدن او اطلاعات دقیقی در دست نیست ولی در حدود سال 726 ه.ق در شهر شیراز به دنیا آمده است.

اطلاعات چندانی از خانواده و اجداد خواجه حافظ در دست نیست و ظاهراً پدرش بهاءالدین نام داشته و در دوره سلطنت اتابکان فارس از اصفهان به شیراز مهاجرت کرده است. شمس‌الدین از دوران طفولیت

به مکتب و مدرسه روی آورد و آموخت.

سپری نمودن علوم و معلومات معمول زمان خویش به محضر علما و فضلای زادگاهش شتافت و از این بزرگان به‌ویژه قوام الدین عبدا... بهره‌ها گرفت.

خواجه در دوران جوانی بر تمام علوم مذهبی و ادبی روزگار خود تسلط یافت.

او هنوز دهه بیست زندگی خود را سپری ننموده بود که به یکی از مشاهیر علم و ادب دیار خود تبدل شد. وی در این دوره علاوه بر اندوخته عمیق علمی و ادبی خود قرآن را نیز کامل از حفظ داشت و ازاین‌روی تخلص حافظ بر خود نهاد.

دوران جوانی حافظ مصادف بود با افول سلسله محلی اتابکان فارس و این ایالات مهم به تصرف خاندان اینجو درآمده بود. حافظ که در همان دوره به شهرت والایی دست‌یافته بود موردتوجه و امرای اینجو قرار گرفت و پس از راه یافتن به دربار آنان به مقامی بزرگ نزد شاه شیخ جمال‌الدین ابواسحاق حاکم فارس دست‌یافت.

دوره حکومت شاه ابواسحاق اینجو توأم با عدالت و انصاف بود و این امیر دانشمند و ادب‌دوست در دوره حکمرانی خود که از سال 742 تا 754 ه.ق به طول انجامید در عمرانی و آبادانی فارس و آسایش و امنیت مردم این ایالت به‌ویژه شیراز کوشید.

حافظ از لطف امیر ابواسحاق بهره‌مند بود و در اشعار خود با ستودن وی در القابی همچون (جمال چهره اسلام) و (سپهر علم و حیاء) حق‌شناسی خود را نسبت به این امیر نیکوکار بیان داشت.

پس‌ازاین دوره صلح و صفا امیر مبارز الدین مؤسس سلسله آل مظفر در سال 754 ه.ق بر امیر اسحاق چیره گشت و پس‌ازآنکه او را در میدان شهر شیراز به قتل رساند حکومتی مبتنی بر ظلم و ستم و سخت‌گیری را در سراسر ایالت فارس حکم‌فرما ساخت.

امیر مبارز الدین شاهی تندخوی و متعصب و ستمگر بود. حافظ در غزلی به این موضوع چنین اشاره می‌کند:

راستی خاتم فیروزه بو اسحاقی                    خوش درخشید ولی دولت مستعجل بود

دیدی آن قهقهه کبک خرامان حافظ              که زسر پنجه شاهین قضا غافل بود

لازم به ذکر است حافظ در معدود مدایحی که گفته است نه‌تنها متانت خود را از دست نداده است بلکه همچون سعدی ممدوحان خود را پند داده و کیفر دهر و ناپایداری این دنیا و لزوم رعایت انصاف و عدالت را به آنان گوشزد کرده است.

اقدامات امیر مبارزالدین با مخالفت و نارضایتی حافظ مواجه گشت و وی با تاختن بر این‌گونه اعمال آن را ریاکارانه و ناشی از خشک‌اندیشی و تعصب مذهبی قشری امیر مبارزالدین دانست.

سلطنت امیر مبارزالدین مدت زیادی به طول نیانجامید و در سال 759 ه.ق دو تن از پسران او شاه محمود و شاه شجاع که از خشونت بسیار امیر به تنگ آمده بودند توطئه‌ای فراهم آورده و پدر را از حکومت خلع کردند. این دو امیر نیز به‌نوبه خود احترام فراوانی به حافظ می‌گذاشتند و ازآنجاکه بهره‌ای نیز از ادبیات و علوم داشتند شاعر بلندآوازه دیار خویش را موردحمایت خاص خود قراردادند.

تصویر اواخر زندگی شاعر بلندآوازه ایران هم‌زمان بود با حمله امیر تیمور و این پادشاه بی‌رحم و خون‌ریز پس از جنایات و خونریزی‌های فراوانی که در اصفهان انجام داد و از هفتاد هزار سربریده مردم آن دیار چند مناره ساخت روبه سوی شیراز نهاد.

• وفات حافظ:

احتمالاً در سال 971 ه.ق روی‌داده است و حافظ در گلگشت مصلی که منطقه‌ای زیبا و باصفا بود و حافظ علاقه زیادی به آن داشت به خاک سپرده شد و ازآن‌پس آن محل به حافظیه مشهور گشت.

نقل‌شده است که در هنگام تشییع‌جنازه خواجه شیراز گروهی از متعصبان که اشعار شاعر و اشارات او به می و مطرب و ساقی را گواهی بر شرک و کفر وی می‌دانستند مانع دفن حکیم به آیین مسلمانان شدند.

در مشاجره‌ای که بین دوستداران شاعر و مخالفان او درگرفت سرانجام قرار بر آن شد تا تفألی به دیوان خواجه زده و داوری را به اشعار او واگذارند. پس از باز کردن دیوان اشعار این بیت شاهد آمد:

قدیم دریغ مدار از جنازه حافظ                     که گرچه غرق گناه است می‌رود به بهشت

حافظ بیشتر عمر خود را در شیراز گذراند و برخلاف سعدی به‌جز یک سفر کوتاه به یزد و یک مسافرت نیمه‌تمام به بندر هرمز همواره در شیراز بود.

وی در دوران زندگی خود به شهرت عظیمی در سرتاسر ایران دست‌یافت و اشعار او به مناطقی دوردست همچون هند نیز راه یافت.

نقل‌شده است که وی مورداحترام فراوان سلاطین آل جلایر و پادشاهان بهمنی دکن هندوستان قرار داشت و پادشاهان زیادی او را به پایتخت‌های خود دعوت کردند. حافظ تنها دعوت محمود شاه بهمنی را پذیرفت و عازم آن سرزمین شد ولی چون به بندر هرمز رسید و سوار کشتی شد طوفانی درگرفت و خواجه که در خشکی، آشوب و طوفان حوادث گوناگونی را دیده بود نخواست خود را گرفتار آشوب دریا نیز بسازد ازاین‌رو از مسافرت شد.

شهرت اصلی حافظ و رمز پویایی جاودانه آوازه او به سبب غزل‌سرایی و سرایش غزل‌های بسیار زیباست.

• ویژگی‌های اشعار حافظ:

برخی از مهم‌ترین ابعاد هنری در شعر حافظ عبارت‌اند از:

1. رمز پردازی و حضور سمبولیسم غنی

رمز پردازی و حضور سمبولیسم شعر حافظ را خانه راز کرده است و بدان وجوه گوناگون بخشیده است. شعر وی بیش از هر چیز به آینه‌ای می‌ماند که صورت مخاطبانش را در خود می‌نمایاند و این موضوع به دلیل حضور سرشار نمادها و سمبل‌هایی است که حافظ در اشعارش آفریده است و یا به سمبل‌های موجود در سنت شعر فارسی روحی حافظانه دمیده است.

چنان‌که در بیت زیر شب تاریک» و گرداب هایل و... را می‌توان به وجوه گوناگون عرفانی، اجتماعی و شخصی تفسیر و تأویل کرد:

شب تاریک و بیم موج و گردابی چنین هایل

کجا دانند حال ما سبک‌باران ساحل‌ها

2. رعایت دقیق و ظریف تناسبات هنری در فضای کلی ادبیات

این تناسبات که در لفظ قدما (البته در معنایی محدودتر) مراعات‌النظیر» نامیده می‌شد، در شعر حافظ از اهمیت فوق‌العاده‌ای برخوردار است.

به روابط حاکم بر اجزاء این ادبیات دقت کنید:

ز شوق نرگس مست بلند بالایی

چو لاله با قدح افتاده بر لب جویم

شدم فسانه به سرگشتگی که ابروی دوست

کشیده در خم چوگان خویش، چون گویم

3. لحن مناسب و شور افکن شاعر در آغاز شعرها

ادبیات شروع هر غزل قابل‌تأمل و درنگ است. به اقتضای موضوع و مضمون، شاعر بزرگ لحنی خاص را برای شروع غزل‌های خود در نظر می‌گیرد، این لحن‌ها گاه حماسی و شورآفرین است و گاه رندانه و طنزآمیز و زمانی نیز حسرت‌بار و اندوهگین.

بیا تا گل برافشانیم و می در ساغر اندازیم

فلک را سقف بشکافیم و طرحی نو دراندازیم

***

من و انکار شراب این چه حکایت باشد

غالباً این‌قدرم عقل و کفایت باشد

***

ما آزموده‌ایم در این شهر بخت خویش

باید برون کشید از این ورطه رخت خویش

4. طنز

زبان رندانه شعر حافظ به طنز تکیه کرده است. طنز ظرفیت بیانی شعر او را تا سر حد امکان گسترش داده و بدان شور و حیاتی عمیق بخشیده است. حافظ به مدد طنز، به بیان ناگفته‌ها در عین ظرافت و گزندگی پرداخته و نوش و نیش را در کنار هم گردآورده است.

پادشاه و محتسب و زاهد ریاکار و حتی خود شاعر در آماج طعن و طنز شعرهای او هستند:

فقیه مدرسه دی مست بود و فتوا داد

که می حرام، ولی به ز مال او قافست

باده با محتسب شهر ننوشی زنهار

بخورد باده ات و سنگ به جام اندازد

5. ایهام و ابهام

شعر حافظ، شعر ایهام و ابهام است، ابهام شعر حافظ لذت‌بخش و رازناک است.

نقش مؤثر ایهام در شعر حافظ را می‌توان از چند نظر تفسیر کرد:

اول آن‌که حافظ به اقتضای هنرمندی و شاعری‌اش می‌کوشیده است تا شعر خود را به ناب‌ترین حالت ممکن صورت بخشد و ازآنجاکه ابهام جزء لاینفک شعر ناب محسوب می‌شود، حافظ از بیشترین سود و بهره را از آن برده است.

دوم آن‌که زمان پر فتنه حافظ، از ظاهر معترض زبانی خاص طلب می‌کرد؛ زبانی که قابل تفسیر به مواضع مختلف باشد و شاعر با رویکردی که به ایهام و سمبل و طنز داشت، توانست چنین زبان شگفت‌انگیزی را ابداع کند؛ زبانی که هم قابلیت بیان ناگفته‌ها را داشت و هم سراینده‌اش را از فتنه‌های زمان در امان می‌داشت.

سوم آن‌که در سنن عرفانی آشکار کردن اسرار ناپسند شمرده می‌شود و شاعر و عارف متفکر، مجبور به آموختن زبان رمز است و راز آموزی عارفانه زبانی خاص دارد. ازآنجاکه حافظ شاعری با تعلقات عمیق عرفانی است، بی‌ربط نیست که از ایهام به عالی‌ترین شکلش بهره بگیرد:

دی می‌شد و گفتم صنما عهد به جای آر

گفتا غلطی خواجه، در این عهد وفا نیست

ایهام در کلمه عهد» به معنای زمانه و پیمان

دل دادمش به مژده و خجلت همی برم

زبن نقد قلب خویش که کردم نثار دوست

ایهام در ترکیب نقد قلب» به معنای نقد دل و سکه قلابی

عمرتان باد و مرادهای ساقیان بزم جم

گر چه جام ما نشد پر می به دوران شما

ایهام در کلمه دوران» به معنای عهد و دوره و دورگردانی ساغر

تفکر حافظ عمیق و زنده پویا و ریشه‌دار و در خروشی حماسی است. شعر حافظ بیت الغزل معرفت است.

• جهان‌بینی حافظ:

از مهم‌ترین وجوه تفکر حافظ می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

1. نظام هستی در اندیشه حافظ همچون دیگر متفکران عارف، نظام احسن است، در این نظام گل و خار در کنار هم‌معنای وجودی می‌یابند.

حافظ از باد خزان در چمن دهر مرنج

فکر معقول بفرما، گل بی‌خار کجاست؟

من اگر خارم اگر گل، چمن‌آرایی هست

که از آن دست که او می‌کشدم می‌رویم

2. عشق جان و حقیقت هستی است و در دریای پر موج و خون‌فشان عشق جز جان سپردن چاره‌ای نیست.

در ازل پرتو حسنت ز تجلی دم زد

عشق پیدا شد و آتش به همه عالم زد

عقل می‌خواست کر آن شعله چراغ افروزد

دست غیب آمد و بر سینه نامحرم زد

3. تسلیم و رضا و توکل ابعاد دیگری از اندیشه و جهان‌بینی حافظ را تشکیل می‌دهد.

آنچه او ریخت به پیمانه ما نوشیدیم

اگر از خمر بهشت است و اگر باده مست

تکیه‌بر تقوی و دانش در طریقت کافریست

راهرو گر صد هنر داد توکل بایدش

4. فرزند زمان خود بودن، نوشیدن جان حیات در لحظه، درک و دریافت حالات و آنات حقیقی زندگی

به مأمنی رو و فرصت شمر طریقه عمر

که در کمینگه عمرند قاطعان طریق

فرصت شما و صحبت کر این دو راهه منزل

چون بگذریم دیگر نتوان بهم رسیدن

5. انتظار و طلب موعود،

انتظار رسیدن به فضایی آرمانی از مفاهیم عمیقی است که در سراسر دیوان حافظ به صورت آشکار و پنهان وجود دارد، حافظ گاه به زبان رمز و سمبل و گاه به استعاره و کنایه در طلب موعود آرمانی است. اصلاح و اعتراض، شعر حافظ را سرشار از خواسته‌ها و نیازهای متعالی بشر کرده است:

تصویر مژده ‌ای دل که مسیحا نفسی می آید

که از انفاس خوشش بوی کسی می آید

***

ای پادشه خوبان، داد از غم تنهایی

دل بی تو به جان آمد وقت است که بازآیی

***

یوسف گم گشته باز آید به کنعان غم مخور

کلبه احزان شود روزی گلستان غم مخور

***

رسید مژده که ایام غم نخواهد ماند

چنان نماند و چنین نیز هم نخواهد ماند

• منابع: ویکی پدیا، بیتوته، رشد

• ویرایش و نشر: ایده بوک