کتاب هستی در اندیشه فیلسوفان

در فصل نخست نویسنده از منظر وجود بالفعل به فیلسوفان یونان از جمله پارمنیدس، افلاطون و افلوطین و برخی شارحان قرون وسطایی مذهب افلاطن هم چون ماریوس ویکتورینوس، جان اسکاف و اسناد اکهارت می پردازد و نقاط ضعف این اندیشه ها را مورد بحث قرار می دهد. وی در فصل دوم فلسفه ی ارسطو را به طور مستقل به مثابه ی دیدگاهی که هرچند در تقابل با افلاطون مطرح شد، ولی عاقبت به همان مسیر قبلی وارد شد و به نتایجی مشابه رسید، مورد بحث قرار می دهد و سپس به ابن سینا و ابن رشد می پردازد و نقد ابن رشد را بر نظریه ی عروض وجود بر ماهیت ابن سینا به تفصیل توضیح می دهد و تاثیر ابن رشد بر بعضی متفکران قرون وسطی و پدید آمدن مکتب ابن رشدیان لاتین شرح می دهد و آرای سیژر برابانتی را در این زمینه مورد بحث قرار می دهد. فصل سوم به بیان آرای ابن سینا با تفصیل بیش تری اختصاص دارد. ژیلسون نظریه ی ماهیت در اندیشه ی ابن سینا را به نحوی که در فلسفه ی قرون وسطی منعکس شده است طرح می کند و تاثیر و نتایج مترتب بر آن را در مواضع فلسفی الهی دانان متاخر قرون وسطی هم چون دونس اسکاتس و فرانسیسکو سوارز مورد بررسی قرار می دهد. فصل چهارم به شرح تفصیلی تفکر جدید از دکارت به بعد در نسبت با وجود بالفعل اختصاص دارد و نویسنده نشان می دهد که چگونه از دکارت به بعد و به خصوص در فلسفه ی کانت و بعد از وی هگل وجود به محاق رفته است و حقیقت هستی به ماهیات تحویل شده است و مفهوم انگاری فلسفه جدید به ایدئالیسم مطلق منتهی شده است که در آن جایی برای وجود بالفعل باقی نمانده است، اما در قبال مفهوم انگاری دوره ی جدید فلسفه ی قیام ظهوری (اگزانسیالیسم) عکس العملی افراطی بوده است که فلسفه را از شناخت مفهوم تهی کرده است و به عبارت دیگر برای توجه مجدد فلسفه به وجود در واقع فلسفه را از تعهد اصلی خودش دور کرده است. در فصل پنجم نویسنده مجددا به قرن سیزدهم بازمی گردد تا موقعیت خاص فلسفه ی توماس را در نسبت با کل تاریخ فلسفه روشن سازد و در همین فصل نظریه ی اصالت وجود را که به نظر نویسنده تنها از رهگذر اندیشه ی توماس به نحو شایسته ای تدوین شده است، مورد بحث قرار می دهد و می کوشد تا به انتقاداتی که معاصران و یا برخی اخلاف توماس آکویینی به بیانات او وارد ساخته اند پاسخ دهد. سرانجام فصل ششم تکمله ای است بر مباحث گذشته که نویسنده به بررسی موقعیت وجود در منطق و دستور زبان می پردازد و این که وجود رابط یا معنای "است" چه نقشی را در حوزه ی زبان ایفا می کند و اگر چه اصالت ماهیت و اگزیستانسیالیسم هر دو مواضعی انتزاعی اند، اما دو فعل وجود داشتن است. حتی شناخت انتزاعی نیز رو گرفت صرف عقل از یک ماهیت نیست، بلکه ضرورت عقلانی ماهیتی بالفعل در یک هستی عقلانی است.