کتاب جمهوری اسلامی ایران و جنبش های اسلام گرا

کتاب جمهوری اسلامی ایران و جنبش های اسلام گرا اثر یحیی فوزی توسط انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی منتشر شده است
توضیحاتی برای آشنایی با کتاب جمهوری اسلامی ایران و جنبش های اسلام گرا
نوع مواجهه با جنبش های اسلام گرا یکی از مسائل مهم نظری در بین جریانات انقلابی در ایران بود که با پیروزی انقلاب وارد مرحلهٔ جدیدی شد.
اصولاً بخش مهمی از انقلابیون در ایران همواره احساس شیفتگی خود را به این جنبش ها به عنوان کارگزاران پیشبرد اسلام سیاسی در منطقه و جهان و عقبهٔ مهم انقلاب اسلامی در منطقه بیان می کردند و بخش مهمی از آثار منتشرشدهٔ قبل از انقلاب به طرف داری از این جنبش ها به صورت خاص و کل جنبش های آزادی بخش به صورت عام اختصاص داشت. و درمقابل نیز با پیروزی انقلاب بخش مهمی از رهبران این جنبش ها حمایت خود را از انقلاب ایران اعلام کردند و برخی نیز ارتباطات گرمی را با انقلابیون ایران آغاز کردند که این امر احساس شیفتگی و حمایت از این جنبش ها را در فضای ایران بعد از انقلاب پُررنگ تر کرد؛ جوری که درماه های بعد از انقلاب و هنگام تدوین قانون اساسی، بحث چگونگی حمایت از این جنبش ها، به عنوان عقبهٔ استراتژیک جنبش اسلام سیاسی در ایران، یکی از مباحث مهم خبرگان قانون اساسی بود که در نهایت حمایت از آن ها شکلی قانونی در ایران به خود گرفت. چنان که در مقدمهٔ قانون اساسی به ضرورت گسترش روابط با جنبش های اسلامی و مردمی به عنوان زمینه ساز راه تشکیل امت واحد جهانی تأکید شده وحمایت ها و ارتباط با این جنبش ها از جمله سیاست های مدون در جمهوری اسلامی است. ولی در عمل، روابط و تعامل جمهوری اسلامی ایران با جریانات اسلام گرا طی چهار دههٔ گذشته پُرفرازونشیب بود است و وضعیت یکسان و حمایت آمیز دائمی را نداشته و تنش ها و حتی درگیری های مختلفی را با این جنبش ها تجربه کرده است؟ از جمله بعد از انقلاب روابط با بخشی از نیروهای وابسته به اخوان المسلمین، که شعارشان اجرای شریعت است، مطلوب نبوده است و روابط با جریانات سلفی، که از استقرار حکومت دینی دفاع می کنند، به شدت متشنج بوده و حتی در مراحلی به سطح درگیری نظامی رسیده است. همچنین حمایت ایران از گروه های سیاسی شیعی نیز در برخی موارد با اولویت بندی هایی همراه بوده است. جمهوری اسلامی در کل نوعی مواجههٔ گزینشی را با این جنبش ها پیگیری کرده است؛ لذا مسئلهٔ این پژوهش تبیین چرایی تحول مواجههٔ جمهوری اسلامی با جریانه ای اسلام گرا و درک منطق نظری این مواجهه است.
برای تبیین این مسئله در این پژوهش می توان با رویکردهای مختلفی به آن پرداخت که یکی از آن ها رویکرد گفتمانی به این مسئله است. اصولاً اگر عمل سیاسی را تحت تأثیر گفتمان سیاسی بدانیم و گفتمان سیاسی را نیز مدلول نوعی تلقی متفکران و رهبران جمهوری اسلامی از واقعیت های سیاسی تلقی کنیم، شناخت این گفتمان می تواند از یک سو تحلیل مناسبی از نوع نگاه و رویکرد جمهوری اسلامی به جنبش های اسلامی ارائه کند و از سوی دیگر می تواند چرایی این تفاوت های نظری و عملی در مواجههٔ جمهوری اسلامی با جنبش های مختلف اسلام گرا را تبیین کنید. مبتنی بر این رویکرد، سؤال اصلی این پژوهش این است: گفتمان جمهوری اسلامی ایران در قبال جنبش های اسلامی طی چهار دههٔ گذشته چه ویژگی هایی داشته و چگونه شکل گرفته است؟ برای پاسخ به این سؤال اصلی به سؤالات فرعی مختلفی نیز باید پاسخ داد از جمله گفتمان جمهوری اسلامی ایران در خصوص جنبش ها چه ویژگی هایی داشته است؟ چه پیش فرض ها و زمینه های دانشی این گفتمان را شکل داده است؟ این گفتمان تحت تأثیر چه بافت موقعیتی و زمینه های اجتماعی سیاسی بوده است؟ این گفتمان چه الزاماتی را بر نوع مواجه جمهوری اسلامی ایران با جنبش های سیاسی در جهان اسلام موجب شده است؟
مدعا و فرضیهٔ این پژوهش این است که اصولاً حمایت از جهان اسلام و جنبش های اسلام گرا هر چند موردپذیرش اکثریت نیروهای انقلابی بود، بخش مهمی از نیروهای فکری انقلاب به دلیل ویژگی های مذهبی و کلامی و فقهی و تجربهٔ تاریخی و همچنین اولویت بندی های ملی و فراملی همواره بر حمایت محدود و مشروط از این جنبش ها در متن قانون اساسی تأکید کردند. و در سال های بعد نیز این رویکرد تحت تأثیر گفتمان رهبران انقلاب رویکردی گزینشی و مشروط و معطوف به مصالح و سیاست های نظام سیاسی جمهوری اسلامی ایران بوده است.
اصولاً این پژوهش دو هدف مهم را دنبال می کند:
1. شناخت جامع تر و عمیق تر از گفتمان موجود در جمهوری اسلامی در قبال نحوهٔ مواجهه با جنبش اسلام گرای سیاسی معاصر؛
2. تحلیل چرایی اصطکاک و چالش بین بخش مهمی از جنبش های اسلامی و جمهوری اسلامی ایران.
اما اهداف فرعی این پژوهش را می توان شناخت بنیان های نظری و بافت بینامتنی و بافت موقعیتی تدوین و شکل گیری گفتمان مذکور، توصیف، تفسیر و تبیین دلایل تفاوت مواضع جمهوری اسلامی در قبال جنبش های سیاسی جهان اسلام و در نهایت کمک به تقویت بنیان های نظری و اجماع سازی در سیاست خارجی در مواجهه با گروه های اسلام گرا در جهان ذکر کرد. و در نهایت دربارهٔ ضرورت انجام دادن این پژوهش باید افزود که این اثر پژوهشی می تواند به شناخت گفتمان حاکم بر جمهوری اسلامی طی چهار دههٔ گذشته در قبال این جنبش ها و رسیدن به شناخت دقیق تری از علل تفاوت در مواضع و رفتارهای جمهوری اسلامی در قبال این جنبش ها کمک کند. و به انسجام سیاست گذاری ها مبتنی بر اجماع گفتمانی و دوری از اقدامات و رفتارهای پراکنده در عرصهٔ سیاست خارجی کمک کند.