کتاب تمدن ها و نظم جهانی

قلم فرسایی های نظری و هم مباحث تجربی و حتی هنجاری در ادبیات روابط بین الملل به عنوان یک رشتة دانشگاهی آشکار می سازند که پژوهندگان روابط بین الملل، عرصة دانش پژوهیِ آن را معمولاً برحسب سه دسته از مفاهیم به بحث می گذارند. نخست، مفاهیمی که ناظر بر کلِ عرصة زندگی انسانی است که در نظریه های مختلف روابط بین الملل با عناوینی ازقبیل نظام بین المللی، نظام جهانی، نظام جهان گستر(Global System) ، یا اجتماع جهانی (Global Community) از آنها یاد می شود. دوم، مفاهیمی که ناظر بر بخشی از کل عرصة زندگی انسانی است که در مطالعات منطقه ای با واژگانی ازقبیل منطقه (Region)، ناحیه (Area)، یا قاره (Continent) مطرح می شوند. و سوم، مفاهیمی که ناظر بر مهم ترین سازمان سیاسیِ شکل دهنده به حیات انسانی است که در مطالعات دولت تبلور می یابد. این سه دسته از مفاهیم عمدتاً صبغه ای سیاسی و جغرافیایی دارند؛ ولی تحولات شتابنده در تمامی ساحت های حیات انسانی که بیش از همه ناشی از پایان جنگ سرد، گسترش فناوری های اطلاعات و ارتباطات و جهانی شدن بوده است، به ویژه در سه دهۀ اخیر برخی از دانش پژوهان را بر آن داشته تا در اندیشه پردازی های خود، این قبیل مفاهیم را درنوردند؛ به گونه ای که یا به بازسازیِ آنها روی آورند یا طرح مفاهیم جدیدی را دراندازند.دراین میان، یکی از مفاهیمی که بیش ازپیش مورد توجه و واکاوی قرار گرفته، «تمدن» است. در همین چهارچوب، این کتاب با درنوردیدن قالب های رشتۀ روابط بین الملل می کوشد نقش تمدن ها در حیات انسانی و سهم آنها در شکل دهی به نظم در سطحی جهان گستر را مورد ارزیابی قرار دهد. نویسندگان این کتاب مباحث خود را حول سه محور مهم سامان داده اند: نخست، بستر ژئوپلیتیکی تمدن ها؛ دوم، نقش مناظره های تمدنی در ادبیات پسااستعماری؛ و سوم، نقش تفاوت های ایدئولوژیکی و منطقه ای در شکل یابیِ نظم های جهانی. کتاب، حاصل یک همایش بین المللی با هدف احیاء جایگاه مطالعات میان فرهنگی و میان رشته ای برای تإمل در باب نقش تمدن ها در نظم جهانی موجود بوده است. به عبارتی دیگر، هدف همایش پیگیری نظری طرح و برنامه ای جهت تأمل در باب نظم عادلانه و پایدار جهان بوده است. نویسندگان مقالات کتاب تمدن ها و نظم جهانی تلاش دارند تا محور مغفول مانده در ادبیات تمدنی، یعنی اشتباهات جدی در نادیده گرفتن جایگاه دیگر تمدن ها را به عنوان نقطۀ بحرانی این حوزۀ مطالعاتی نشان دهند؛ اشتباهاتی که از زمان آگاهی نسبت به وجود اولین تمدن های باستانی با نگاه متصلب و حذفی به دیگر تمدن ها تا به امروز تکرار شده است. کتاب حاضر یک بررسی گسترده دربارۀ منازعۀ مفهومی از برداشت های مختلف درمورد مفهوم تمدن است. نقد نگاه واحدانگارانه به تمدن و همچنین دعوت به کثرت گرایی درفهم تاریخی ـ تحلیلی از تمدن ها در این کتاب، دعوت به بازبینی مفهومی تمدن برای درک بهتر نظم جهانی جدید است. به همین دلیل است که اتخاذ نگاه چندقطبی به نظم جهان، نقد نگاه حذفی به دیگر تمدن ها و فرار از تقلیل گرایی تک علتی در تحلیل تمدن ها،‏ موضوع محوری آن است. مقالات این کتاب، خوانندگان را به درک جدیدی از نظم جهان براساس یک فهم تمدنی دعوت می کند تا به واسطۀ آن بتوانند احیاء تمدن ها که به نظر ویراستاران کتاب بعضی از آنها به فراموشی سپرده شده بودند، مدنظر قرار دهند. به تعبیر نویسندگان «فقط تمدن چندقطبی می تواند نظم عادلانه و پایدار جهان را به ارمغان آورد». ازاین منظر، تمدن نباید ابزار اطاعت اجباری اردوگاه قدرت هژمون در جهان به کار رود. بنابراین کل فرایند مدنظر نویسندگان را می توان در این جمله خلاصه کرد: «دعوت به بازمفهوم بندی معرفتی و ادراکی سازوکارهای تمدنی برای فهم نظم جدید جهانی».کتاب حاضر نخستین تجربه همکاری مشترک مؤسسه ابرار معاصر تهران و شورای راهبردی روابط خارجی در عرصۀ انتشار کتاب است. دراین میان، البته بار اصلی بر دوش شورای راهبردی روابط خارجی بوده که با انتخاب کتاب، مترجم و ترجمه اثر کمک بزرگی به آماده شدن کتاب کرده است، که جای تشکر ویژه دارد. امید می رود این کتاب مورد توجه علاقه مندان به درک جدید از نظم جهانی قرار گیرد.