کتاب هردر روشنگری و ضد روشنگری

هردر نقش بی‌بدیل زبان را در شکل‌گیری تفکر و فرهنگ هر ملت برجسته کرد. او زبان را نه صرفاً ابزاری برای ارتباط، بلکه تجلی‌گاه روح و هویت یک جامعه می‌دانست. همچنین، هردر بر ویژگی‌های منحصربه‌فرد هر دوره تاریخی و عدم امکان قیاس و داوری مطلق تأکید داشت. برلین این دیدگاه هردر را نقطه مقابل نگاه خطی و تکاملی روشنگری به تاریخ می‌داند. برلین هردر را یکی از معماران اصلی جریان ضد روشنگری معرفی می‌کند. این جریان فکری، که اغلب با رمانتیسم و ناسیونالیسم درهم‌آمیخته بود، به جای عقل و علم، بر احساسات، شهود، سنت و تفاوت‌های فرهنگی تأکید می‌کرد. هردر با طرح مفاهیمی مانند "تجربه زندگی" (Erlebnis) و "بروز خلاقیت" (Ausdruck)، راه را برای نگرش‌های جدید به هنر، ادبیات و فلسفه گشود. برلین در پایان، به بررسی میراث پیچیده و گاه متناقض هردر می‌پردازد. در حالی که هردر بر ارزش و احترام به تنوع فرهنگی تأکید داشت، اندیشه‌های او بعدها توسط جریان‌های ناسیونالیستی افراطی نیز مورد سوءاستفاده قرار گرفت.