کتاب ملاحظات درباره دانشگاه

در آغاز دوران جدید تاریخ اروپا، اومانیسم سیرِ تاریخی بغرنجی بود که با اندیشۀ اصلاح دینی آمیخته شد و تحولی در اعماق حوزه های علمیۀ اصلاح دینی و نیز ضد اصلاح دینی به دنبال آورد. بدین سان، به تدریج، و در دوره های آتی تاریخ اروپا، حوزه های علمیه به نهادهای علم جدیدی تبدیل شدند که آن ها را به لاتینی Universitas می نامیدند و همان واژه با اندک تغییر صَرفی کمابیش به همۀ زبان های اروپایی وارد شد. تبدیل مدرسه هایی که به طور عمده به تدریس علوم قدیم اختصاص داشت به «دانشگاه» دگرگونی مهمی در تاریخ علم در اروپا بود. منظورم از این تبدیل صِرفِ تغییر نام نیست؛ واژۀ Universitas سابقه ای طولانی در حقوق عمومی اروپایی داشت و با این تغییرِ نام منطقِ این نهاد کهن حقوقی بر نهاد جدیدی که از درون حوزه های علمیه سر برآورده بود فرمان راند. واژۀ لاتینی Universitas، که عرب ها آن را «الجامعة» ترجمه کرده اند، در واقع، پیش از آن که «دانشگاه» به معنای جایگاه دانش آموزی باشد، به وجه حقوقی «نهاد»ی اشاره دارد که در زبان های غیر اروپایی سابقه ای و معادلی ندارد...سرمشق دانشگاه تهران نظام مدرسه های علمیه نبود، بلکه الگویی که بنیادگذاران در نظر داشتند همان نظام Universitas در اروپا بود. از این رو، بر روی نشانی که برای دانشگاه تهران از روی گچ بری های تزئینی دورۀ ساسانی طراحی شده بود، افزون بر مصراعی از ابوالقاسم فردوسی : میآسای زآموختن یک زمان، به رسم دانشگاه های بزرگ اروپا و آمریکا، نام لاتینی آن : Universitas Teheranensis نیز نوشته شده بود تا پیوندی میان واژۀ «دانشگاه»، که از واژه های برساختۀ فرهنگستان زبان فارسی بود، و Universitas لاتینی برقرار کند و آن نهاد جدید علم را در زیِّ دانشگاه های بزرگ جهان قرار دهد. حذف مصراع فردوسی و عنوان لاتینی از نشان دانشگاه تهران، در جریان انقلاب فرهنگی، و پس از آن، که گویا با هدف قطع پیوند با نظام علمی جهانی، و تأمین استقلال علمی کشور، صورت گرفت، گام نخست برای فروکاستن نظام علمی جدید به نظام «مدرسه» هایی بود که از مدت ها پیش دستخوش رکود علمی مزمنی شده بودند. پیشتر گفتم که دانشگاه به ضرورتی تأسیس شد؛ آن ضرورت به وضع انحطاط مزمن علم در «مدرسه» های سنتی برمی گشت که از سده ها پیش از تأسیس دانشگاه پیوندهای علم آن با واقعیت جامعۀ ایران گسسته بود.