کتاب فیلم های آکیرا کوروساوا

کتابی است به تألیف دانلد ریچی و با همکاری جون ملن پیرامون سینمای یکی از مهم ترین فیلمسازان ژاپن و جهان یعنی آکیرا کوروساوا. دانلد ریچی را خیلی ها در ایران می شناسند؛ منتقد امریکایی متولد ۱۹۲۴ که پس از جنگ در سال ۱۹۴۶ به عنوان منتقد فیلم روزنامه ی ارتش امریکا به ژاپن رفت و پس از اقامتی کوتاه و بازگشت به امریکا و ادامه ی تحصیلات دانشگاهی در سال ۱۹۵۳ به ژاپن بازگشت و تا سال ۱۹۶۸ برای روزنامه ی ژاپن تایمز نقد فیلم می نوشت. در آن سال به نیویورک بازگشت و مدت ۵ سال برنامه ریز سینمایی موزه ی هنرهای مدرن شد. ریچی که به دلیل اقامت طولانی اش در ژاپن عملاً به عنوان مهم ترین منتقدی که درباره ی سینمای ژاپن تخصص دارد شناخته شده، مقالات و کتاب های متعددی دارد که طی سال ها برخی از مقالاتش به مناسبت های مختلف در نشریات سینمایی ایران چاپ شده است. ابله کتاب ازو، که ریچی آن را در سال ۱۹۷۴ نوشته، شاید معرف خوبی برای او نباشد. در این کتاب ریچی صرفاً یک تحلیل گر است که اتفاقاً شیوه ی تحلیلش -نقد تماتیک با نگاه دقیقی به ساختار- در برخورد با فیلم های ازو که سبک پیچیده و منحصربه فردی دارد کارآیی لازم را ندارد. سال ها بعد که در دهه ی ۱۹۸۰، دیوید بوردول کتاب درخشانش را با نام ازو، بوطیقای سینما منتشر کرد، ضعف های کتاب ریچی بیشتر به چشم آمد. کتاب فیلم های آکیرا کوروساوا نه فقط بهترین کار ریچی نیست، کامل ترین کتابی ا ست که تاکنون درباره ی کوروساوا منتشر شده و از معدود آثاری ا ست که پس از گذشت سال ها از چاپ اولش، هنوز خواندنی ا ست. دلیلش این است که اینجا ریچی فقط تحلیل گر نیست، بلکه نزدیکی اش به کوروساوا باعث شده که کتاب پر از نقل قول های خواندنی و اظهارنظرهای کمیاب از کوروساوا باشد. در نتیجه کتابِ ریچی جدا از تحلیل، اطلاعاتی کامل درباره ی مسائل حاشیه ای، مسائل مربوط به تولید، نمایش و پشت صحنه ی فیلم ها به خواننده می دهد. تفاوت دیگر در فصل بندی کتاب است که به هر فیلم جداگانه می پردازد و در هر فصل جنبه های شاخص آن فیلم مورد بحث قرار می گیرد. ریش قرمز مثلاً در فصل سریر خون طبیعی است که به جنبه های مربوط به تئاتر نو و شیوه ی بازیگری ایسوزو یامادا بیشتر پرداخته شود و در راشومون به خود داستان و مقوله ی اقتباس، و در یک یکشنبه ی شگفت انگیز به موسیقی، و در ابله به داستایفسکی و … . بزرگ ترین هنر ریچی این است که اطلاعاتش را به موقع خرج می کند و به همین دلیل همواره امکان غافلگیر کردنِ خواننده را دارد. مثلاً هیچ کس انتظار ندارد که در میانه های کتاب در فصل مربوط به پرونده ی یک موجود زنده در اشاره ای به هایاساکا (آهنگساز کوروساوا) نویسنده نحوه ی آشنایی اش با کوروساوا را شرح دهد؛ یا در فصل هفت سامورایی ریچی به صحنه هایی می پردازد که آن ها را در میان همه ی فیلم های کوروساوا می پسندد، بی آنکه دلیلی منطقی داشته باشد. استراتژی ریچی در داخل هر فصل کتاب هم همین است. ممکن است در بخشی از یک فصل خواننده را عمداً به سمت قضاوتی ببرد که بعدها می خواهد آن را رد کند. نثر ریچی در این کتاب انعطاف فوق العاده ای دارد: گه گاه در قالب یک تحلیل آکادمیکِ صرف فرو می رود و کمی بعد از عاطفه لبریز می شود. او کتابش را با عشق نوشته و تمام دانش و سواد سینمایی اش را در آن با احساسات و عواطفش درآمیخته. راز ماندگاری کتاب نیز همین است.